Berkel-Enschot in grootmoeders tijd

Berkel-Enschot in grootmoeders tijd

Auteur
:   R. van der Loo
Gemeente
:   Tilburg
Provincie
:   Noord-Brabant
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-6201-2
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Berkel-Enschot in grootmoeders tijd'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  >  |  >>

Inleiding

Toen de schrijver van dit boek mij vroeg om een deel van de inleiding te schrijven, moest ik toch wel even slikken. Praten kan ik, volgens velen, als Brugman. Schrijven is tach heel wat anders. Allereeerst wil ik mij bij u introduceren. Ik ben geboren op "Den Berkelschen Heikant", op de hoogtijdag van de heilige Willibrordus van het jaar 1895. Door mijn werk als fotograaf en correspondent van De Nieuwe Tilburgsche Courant en Het Nieuwsblad van het Zuiden, is ondanks mijn hoge leeftijd toch menige gebeurtenis blijven hangen. Zo heeft het mij altijd verwonderd dar de onderlinge vetes tussen de inwoners van Berkel, Enschot en Heukelom vroeger enorme proporties aannamen. Nu is Vall het oud zeer bijna niets meer te merken. Zo vertelde mijn vader, Iaoneke, dat onder burgmeester J,B. Adams, "het archief en meubelen achtereenvolgens op de kar van Adriaan Hoevenaars wonende te Berkel werd geladen en naar het huis gelegen te Berkel wijk A nummer dertien werd overgebracht", Dit gebeurde in de avond van 12 oktober 1875, omdat men bang was dat de Enschotse bevolking represailles zou nemen. Het eerste raadhuis stond ter hoogte van het horicapand het Zwaantje twee. Daarnaast stand ook te Enschot de school met onderwijzerswoning. Burgemeester J,B. Adams, die woonde in het pand Burgemeester Brendersstraat 6, kreeg het uiteindelijk voor elkaar dat tegenover zijn woning het nieuwe gemeentehuis, stammend uit het jaar 1876 werd gebouwd. Een felle tegenstander van het bouwen op die plaats was raadslid W van der Pas. In de raadsvergadering van 17 januari 1876 stelde hij voor omwille van de vrede de gemeente maar op te splitsen. Hij zei onder meer: .Zou Berkel nog al hard met zijnen staart slaan en die kosten zouden .Huyclom'' en Enschot mede moeten betalen." Het voorstel van VID der Pas werd verworpen. Uiteindelijk bouwdeArnoldus Brekelmans uit Berkel voor f 6055 het raadhuis. Zijn borgen waren Peter 'lID der Pas en Adriaan (overgrootvader van de

schrijver 'lID dit boek) van der Loo. "I]zig en koud en kil" noemde men de mensen uit Enschot, in Berkel. Ze droegen de bijnaam "Moskouvreters". Uit deze opsommingen blijkt weI hoe de onderlinge verhoudingen waren. Het was vaak "pik en pook". Onder burgemeester A. Panis is dit ondeling geruzie gaandeweg verminderd.

Door de snelle groei van de gemeente Berkel-Enschot in de jaren zestig 'lID deze eeuw, en de komst van veel "import", vooral uitTilburg, is dit proces in positieve zin versneld. Zaten bijvoorbeeld de Enschotse en Heukelomse jonge boeren vroeger samen aan een kant en de Berkelse apart aan de andere kant, om te vergaderen in het gymnastieklokaal te Berkel, nu doen ze dit gebroederlijk samen. Op dit moment trekken boeren, burgers en buitenlui echt gezarnenlijk op in bijvoorbeeld de herindelingsstIijd. Nu de strijd verloren lijkt, zijn de druiven voor de originele .Knollenvreters" en de "Kruik-Knollen" zuur. De Knollenvreters en de oud-Kruikcnzcikers worden beiden in een bed gedwongen met "die" Kruikenzeikers uitTilburg. In de voorstellen die nu voorliggen zal het gehucht Heukelom een gedwongen huwelijk moeten aangaan met Oisterwijk. Hoe het ook zal aflopen; een Knollenvreter zal nooit een Kruikenzeiker ofD6lleke worden. Ook in mijn jongere jaren is het spookwoord .Jicrrndeling" drie keer aan snee geweest. In december 1924 zag een aantal Heukelomse mensen graag dat her zuid-oostelijk deel 'lID de gemeente bij Oisterwijk werd gevoegd. Het andere dee! zou in deze optie bij Udenhout worden gevoegd. Men deed dit verzoek door mid del van een schrijven aan Gedeputeerde Staten van de provinde Noord-Brabant. G.S. schreef op 10 december Vall dat jaar aan het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Berkel-Enschot, dat ze bereid waren om het verzoek in overweging te nemen. In januari 1925 laat burgemeester C. Brenders een bezwaarschrift naar Den Bosch uitgaan. Door gezamenlijke inspanning werd deze opdeling

voorkomen. In 1929 waren er geruchten dat er wederom een opsplitsing dreigde. Het bleef bij geruchten. In 1936 was het wederom foute boel. Oisterwijk wilde aile vennen en bossen rondom deze plaats bij

zijn grandgebied zien komen. Delen van Haaren en Heukelom zouden dan naar de buurgemeente gaan. De gemeente Berkel-Enschot wilde over deze zaak niet met haar annexeerder praten. Het gemeentebestuur liet Oisterwijk, per brief, weten de zaak zelfwel te kunnen regelen. Eind 1936 begin 1937 willen inwoners uit Heukelom wederorn dat hun gehucht bij Oisterwijk gevoegd moet worden. M. van Laarhoven was de grate animator. Rond december 1938 deelt G.S. mee dat Hoog- plus Laag-Heukelom en het gebied Oisterwijkse Hoeve bij Oisterwijk kan worden gevoegd. Begin 1939 volgde een protestvergadering in zaal Concordia te Berkel. Op dinsdag 14 februari 1939 werd in de gehele gemeente een stemming gehouden om te komen tot een "dubbele raad". Deze dubbele raad zou de annexatieplannen behandelen.Voor M. van Laarhoven van Lijst 1, ondersteund door 155 kiezers, was het overduidelijk dat een meerderheid nit Heukelom er voorstander van was om bij Oisterwijk gevoegd te worden. De andere "toegevoegde" leden waren tegen de voorstellen, dar bleek tijdens een commissievergadering van 27 februari 1939. Burgemeester J.A.M. Rouppe van der Voort en E.].H.]. Schut werden aangewezen als gemachtigden voor de vergadering van G.S. op vrijdag 31 maart. Het gemeentebestuur van Berkel-Enschot was alleen bereid om het gebied "Den Drank" af te staan, G.S. kwam tot de conclusie dat opdeling beperkt moest zijn, in de vorm van het gebied "Den Drank" en een stukje Hoog-Heukelom. Oisterwijk was boos maar berustte in de situatie. Burgemeester ].A.M. Rouppe van der Voort kreeg kritiek van het kamerlid Teurlings, van de Rooms-Katholieke Socialistische Partij. Uiteindelijk kwam G.S. op drie januari 1940 met het verlossende woord dat de grensvvijziging van de baan was.

Genoeg over de herindeling. Kent u deze inwoners nog met hun bijnamen?Tinus Brekelmans:Tinus van Pietjes; Hein Kolsteren: Hein de Putter; meester G. van Gool: Konijnenboerke; Marinus van der Loo: den abt van Berkel; Janus van Mensvoort: den [ordaner: Cornelia Brekelmans van

Rijswijk: Keeke de Kommies; Rochus (Fons) Denissen: Fons de Mulder; en Kee Sweens- Beerendonk: Keeke Bere of ook wel Keeke Borte. Ook de bewoners van de piepkleine huisjes genaamd "De Zes" aan de Beukendreefwaren bijzonder. Er woonden tot rand 1932, de sluiting van de "Berkelsche Steenfabriek" van Leo Swagemakers, arbeiders van de steenfabriek met hun gezinnen. Later werden "De Zes" omgebouwd tot drie woningen, en in 1967 afgebraken. Families als Van de Wiel, Van Oosterhour, Van Tumhout, Van den Boer, Baldwin en Oerlemans hebben daar gewoond. Er zijn nog bladzijden te schrijven over Berkel-Enschot met zijn gehucht Heukelom, maar daar is een inleiding niet voor,

De Piep

De aankomende herindeling, waarbij de gemeente Berkel-Enschot ophoudt te bestaan, is de reden waarom ondergetekende heeft getracht met u een laatste wandeling door onze mooie gemeente te maken. De samensteller van dit fotoboekje heeft niet de pretentie een aaneengesloten stuk historie in beeld te presenteren. Hij wil alleen herinneringen ophalen uit een "recent" verleden. Er is getracht om min of meer in detail te beschrijven hoe men in "grootmoeders rijd" in Berkel-Enschot leefde, werkte en feest vierde. Veel fraaie monumentale gebouwen verdwenen en andere werden of worden, zoals nu de "Oude Schouwe" aan de Raadhuisstraat 10, gerestaureerd. Ik wil de Piep danken voor zijn inleiding. Verder is er dank verschuldigd aan de fotoleveranciers, te weten de heren: F. van Ameyde, ]. Brekelmans, ]. van Gils, gemeentearchiefTilburg,]. Hamers, G. van Helmond,]. van der Loo,]. Piggen, F. Puls, C. Robben (Srichring Wielercomite), W Robben en

]. Roosen.Als laatste dank ik mevrouw M. Brekelmans-Denissen.

Dit fotoboekje draag ik op aan mijn overleden zus Ans Verstijnen-van der Loo en aan mijn moeder, C]. van der Loo-Mulders.

Berkel-Enschot, november 1995, Rinus van der Loo

I De langgevelboerderij aan Heuvelstraat 10, gelegen in het gebied ,,'t Heuveltje", is gebouwd rond 1869, waarschijnlijk door de familie Burgmans. Door een huwelijk met een dochter van Burgmans werd Wout van Mensvoort de nieuwe eigenaar. Later werd de hoeve verhuurd aan de familie v.d. Ven. Hannes van Esch trouwde in

1908 met Adriana v.d. Ven en kocht het bezit van Van Mensvoort. In 1946 deed Hannes aan zijn zoon Piet "de zaak over". Hij trouwde met Anna van Gorp. In 1954 vond er een verbouwing plaats die nog tot op de dag van heden ongeveer zo gebleven is. Achter de hoeve staat een "Vlaamse" langsdeelschuur.

Op de foto uit 1950 ziet men de imposante rietgedekte boerderij met aan de kopse kant nog de originele indeling, met onder een twintigruits schuifvenster en boven een negenruits raam; links en

rechts een vierruits raam. Met de verbouwing van 1954 is juist hier het een en ander gewijzigd. In I 976 stop ten de agrarische activiteiten, Sinds 1979 bewoont "meester" Jan van Esch, zoon van Piet, met

zijn gezin de boerderij. De dichtgemetselde staldeuropening, aan de voorzijde, is door Jan weer voorzien van opgeklampte staldeuren.

2 Over de spoorlijn TilburgDen Bosch, komend vanuit Udenhout, reed men tussen 1910 en 1920 zo de Molenstraat te Berkel binnen. De Molenstraat was en is nog steeds een belangrijke uitvalsweg naar Udenhout. De straat is vernoemd naar de in het midden van de vorige eeuw gebouwde korenmolen. Dit molencomplex bestond uit een molen, met aan de overkant van de weg het molenhuis met schuur. Ben van de molenaars was W Denissen. Hij en zijn kinderen droegen en dragen dan ook als bijnaarn "De Mulder". De Berkelse molen is in het begin van de jaren dertig van zijn wieken ontdaan. lets eerder gingWillem "De Mulder"

over op elektrische aandrijving. De korenmolen was omgeven door een aarden wal. Vanaf deze "berg" kon men gemakkelijk de wieken vastzetten of aanduwen. Op dit ansichtje ziet men rechts de

molen, die stond ter hoogte van het huidige pand Dr. 23. De kerktoren van Berkel met zijn middenschip is in het midden te ontwaren. Tussen deze twee complexen staat het molenhuis, met schuurtje,

van de molenaar en zijn gezin. De Berkelse molen werd afgebroken in 1956, nadat hij al [aren niet meer functioneerde.

panorama, Berkei

3 Op 29 april 1958 werd Willem Denissen koninklijk gedecoreerd door burgemeester A. Panis. De oud-molenaar was tot op dar moment 62 Y2 jaar lid van het gilde St. Hubertus uit Berkel. De voormalige molen van Willem

"De Mulder" stond tot 1956 tegenover het molenhuis. Vanaf 1895 tot 1917 fungeerde Denissen tevens als secretaris van her "guld". Na het opspelden bracht J. Denissen, zoon van Willem, een woord van dank over. Harmonie Concordia speelde enkele vrolijke marsen en het Wilhelmus. De sportafdelingen van de Rooms-Katholieke longe Boerenstand en de RoomsKatholieke Boerinnenbond gaven een geslaagde demon-

stratie, De vele toeschouwers kregen nog de Berkelse Indianengroep te zien en de vendeliers van het "guld" brachten de vendelgroet, tevens wat nummers acrobatiek. De foto is gemaakt bij het voormalige

molenhuis in de Molenstraat, waar in 1 956 een bus van de Zuid-Ooster het halve huis kapot reed. Gelukkig waren er geen ernstig-gewonden. De daar inwonende familie F. van de Bruggen moest tijdelijk

verhuizen naar een lokaal van de voormalige meisjesschool in de St. Willibrordusstraat. Vandaar dat hier maar een halfhuis te zien is.

4- In mei 1953 werd het "Wielercomite Ronde van Berkel" opgericht; sinds juni 1983 is de naam Stichting Wielercomite Ronde van Berkel-Enschot. De Stichting heeft tot doel "het jaarlijks organiseren van een wielerronde op gewone rijwielen voor inwoners uit de Gemeente Berkel-Enschot omstreeks Berkel-Enschotse kermis", De initiatiefnemer van de wielerronde was jac. Brekelmans. Door de definitieve verplaatsing van de kermis na de oorlog, uit de kern van Berkel, vonden hij en enige anderen het een "dooie" boel op kermismaandag rondom de kerk. Samen met enige andere heren ging [ac. bij aannemer A. v.d. Plas uit Udenhout raad

vTagen hoe ze daar een dergehjke klus klaarden. Het parcours bestond grotendeels uit sintel- en "kinderkopkeswegen". Op maandag 22 juni

1 953 werd de eerste "dikkebandenrace" gehouden in de

stofhel van Berkel. De winnaars bi] de junioren was A. v.d. Kamp en bij de senioren R. van Broekhoven. Al menig jaar nemen ook dames en veteranen aan het fietsfestijn deel. Foto: start van de junio-

ren ter hoogte van de winkels van Kampshoff, inmiddels gesloopt, en Van Gerven, thans gemeentewerf, in de Molenstraat in 1953.

5 In mei 1958 kon de firma G. van Creij & Zn. uit Rosrnalen een aanvang maken met het geheel vernieuwen van de Berkelseweg. Het was een belangrijke verbindingsweg tussen de kom van Berkel en de rijkswegTilburg-Den Bosch. Op zaterdagavond 19 juh

1 958 werd de asfaltering van de weg met groot feest gevierd. Om half acht zag het rand het oude gemeentehuis in de Burgemeester Brendersstraat 5, zwart van de mensen. Er werd een geestig spel opgevoerd, onder regie van J. Korthout in een decor van 1. Elissen. Het decor stelde de "hemeI" voor. Oud-burgemeester Brenders en zijn raad, uit de jaren 192 7 -192 8 kwamen uit de hemelpoort. De heropgestane heer C. Brenders nam het woord. Mevrouw A. Panis-Heffels knipte daarna een lint door. Hierna nam een stoet bestaande uit

plaatselijke verenigingen, de "oude" en nieuwe gemeenteraad, de burgemeesters C. Brenders en A. Panis, pastoor A. van Tilborg uit Berkel, de aannemer en vele anderen, beslag van de weg. Het spel

op en rond de trappen van het oude raadhuis ging na afloop verder. N a nog wat toespraken hep het feest ten einde.

6 Deze kistkapel, ook wel keske genoemd, stond rechts naast het huidige pand Bosscheweg I-la. Op II december 1930 vond daar een ernstig auto-ongeluk plaats. De heer A.M.J, van Lanschot uit Vught was het slachtoffer. De opgelopen schedelbasisfractum kon menselijkerwijs eigenlijk niet herstellen, maar hij herstelde wonderwel. Zijn moeder, de weduwe mevrouwVan Lanschot-de Locht, kocht een stukje grond van.P. Mathijssen. Er werd een plaveisel in de vorm van een kruis aangelegd. Op het kruispunt van de armen plaatste men een eikehouten kolom, die het eigenlijke kapelleke kon drag en. Een artistiek beeld van de Zoete Lieve Vrouw van Den Bosch vond er beschutting. Beeldje en kolorn werden gesneden uit een boom van het Landgoed Maurick, bewoond door de

familie Van Lanschot. Op 8 december 1933 vond de inzegening plaats door de pastoor A. Goossens van Berkel, in aanwezigheid van vele genodigden. In de roerige jaren zestig schopte men tegen de conservatieve christelijke moraal aan. Ook het heiligdommeke werd toen vele malen vernield. Uiteindelijk verdween dit markante kapelleke geheel.

7 Deze luchtfoto van de huidige hoek HeikantsebaanHoolstraat is genomen in de jaren vijftig. Het toont nog rietgedekte boerenhuizinge van de familie Van Laarhoven uit omstreeks 1870. Bij deze boerderij is de oorspronkelijke "deel" dichtgezet. Het gebouw was ooit met een beschoten stal en deel verlengd. Dit houten gedeelte is aan de voorkant goed te zien. Achter op het erf staan het karschop. het varkenskot en de "mustertrnijt". Verderop tegen de boomgaard is nog een schuurke te ontwaren. Het geheel was omzoomd met een beukenhaag. Voor de boerderij kan men een omhaagde moes- en bloemenruin zien. Jeugd uit de buurt

zal er in mei wel veel "mulders'' geschud hebben. De elektriciteitsvoorziening yond plaats via houten palen die draden droegen om zo de stroom over te brengen. Als ze dan met krachtige wind el-

kaar raakten gafhet "ketsvuur", Nu waakt al [aren een "poepuiltje" over de verlaten boerderij. Ze is onbewoonbaar verklaard. Rechts naast de hoeve is door M. van Laarhoen een bungalow ge-

bouwd. Het is jammer dat deze unieke langgevel niet op de Rijksmonumentenlijst kan komen.

8 Op 18 maart 1936 vond een boomplantdag plaats. Het was onder de jeugd te BerkelEnschot een ware feestdag. Er werden die middag bornen geplant. De schooljeugd kwam onder leiding van het onderwijzend personeel bijeen voor het gemeentehuis. Burgemeester A. Panis hield in aanwezigheid van gemeenteraad en harmonie een toespraak. Hij zei onder meer:

"De bomen die gij zelf geplant hebt, kunnen u Diet meer onverschillig zijn, dat zijn nu uw bomen. Deze jonge bomen hebben zorg en bescherming nodig tegen vernieling." De harmonie musiceerde en het volkslied werd gezongen. Met harmonie Concordia voorop trok men

naar Berkel, waan men nabij A. van Zon de eerste boom plantte, Wilhelminaboom genaamd. Daarna plantte de Berkelse jeugd meidoorns en esdoorns langs de wegen aldaar, Op de foto plant Al-

phons Panis de Wilhelminaboom. Mevrouw A. PanisHeffels, zijn moeder, kijkt toe. Burgemeester Panis houdt de bruine beuk vast. Achter hem staat N. van Mensvoort. In het pand op de achtergrond

woont nu de familie Krol, aan de Akkerweg 1. De boom staat er nog steeds.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek