Boxtel in oude ansichten

Boxtel in oude ansichten

Auteur
:   P. Dorenbosch
Gemeente
:   Boxtel
Provincie
:   Noord-Brabant
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-3312-8
Pagina's
:   120
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Boxtel in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

IN LEIDING

Boxtel is een der laatste plaatsen die zich voegt in de rij van steden en dorpen, waarover een boekje met oude ansichten wordt uitgegeven. Misschien enigszins verwonderlijk, omdat reeds in de jaren 1957-1959 de toenmalige redacteur van Brabants Centrum, W.L. van Amelsvoort, een rubriek in zijn blad verzorgde, getiteld "Oud Boxtel in beeld", waarin meer dan honderd dorpsgezichten werden opgenomen, voorzien van een bijschrift dat veelal van een filosofische zienswijze getuigde. Menig Boxtelaar heeft deze stukjes uitgeknipt en zorgvuldig bewaard. Maar vooral de laatste jaren namen de verzoeken toe om aan de beken de reeks ,,in oude ansichten" een Boxtelse uitgave toe te voegen.

Bij een gesprek over het verleden van Boxtel wordt dikwijls naar de betekenis van de naam gevraagd. Het veiligst lijkt het mij hier de mening te volgen van de toponymist N.P. Sprenger de Rover. Boxtel wordt voor het eerst genoemd in een Echternachse akte uit 1100-1110 als Buochestelle. Stelle = een tegen overstroming gevrijwaarde hoogte; buche staat voor beuk. Letterlijk is dit beukestelle mitsdien "beukeheuvel", een naam als bijvoorbeeld lindeheuvel of denneheuvel.

Een verzameling kaarten van rond de eeuwwisseling en uit de eerste decennia nadien geeft uiteraard meer sfeer dan geschiedenis. Van een geordend overzicht der plaatselijke historie over een bepaald tijdvak kan hier geen sprake zijn: de gemaakte opnamen blijven toevalstreffers, de onderschriften idem.

Over de prehistorie kan hier niet, over de historie van Boxtel nauwelijks worden uitgeweid, Voor wat de situatie van deze plaats in het verleden betreft, mogen hier enige kernwoorden worden gegeven, waaromheen een geschiedenis van Boxtel lOU kunnen worden uitgesponnen: rijksleen, heren van Boxtel, kasteel Stapelen, bestuur van baronie en gemeente, slotvoogden, schuttersgilden, St.-Petruskerk, Heilig Bloedviering, kapittel, Clarissenklooster, gasthuizen, herdgangen, Dommel, molens, linnenweverij, spoorwegkruispunt, houthandel en houtbewerking, wasserijen en blekerijen, sigarenindustrie, vroege elektrificatie en rond 1900 een betrekkelijke welvaart, getuige onder meer de voorname huizen die toen zijn gebouwd.

De meeste in dit boekje opgenomen kaarten en foto's zijn afkomstig uit het archief van de Heemkundige Studiekring; een aantal kreeg ik ter leen van het weekblad Brabants Centrum (de nummers 5, 17, 29, 38,

44,60, 75, 77, 78, 86,89 en 90). Sommige stammen uit het gemeentelijk foto-archief (de nummers 55, 56, 104, 108, 109, 113, 114 en 116) en andere komen uit particulier bezit (de nummers 9, 31,34, 36, 76, 80, 81,85 en 102).

Weliswaar ben ik al tegen de vijftig jaar nauw met Boxtel verbonden, maar ik had het nadeel, voor wat het samenstellen van deze uitgave betreft, dat ik hier jeugdherinneringen mis. Voor de tekst heb ik vele geboren en getogen Boxtelnaren aan moeten spreken, te veel helaas om hier te verme1den. Een uitzondering wil ik maken voor Harrie de Koning, die ik al te dikwijls moest lastig vallen. Aan allen die mij zo bereidwillig waardevolle inlichtingen hebben verschaft of foto's en kaarten ter beschikking stelden, hartelijk dank!

Veel wat uit bouwkundig dan wel cultuur-historisch oogpunt belangwekkend was, is in de loop der jaren ten offer gevallen aan de "vooruitgang". Moge dit boekje er toe bijdragen het besef te verlevendigen dat menig oud gebouw in zijn omgeving schier onvervangbaar is, dat menige sloop aantasting betekent van het dorpseigene en dat, a1s er veranderingen moeten worden aangebracht, de verschillende belangen nauwgezet

tegen elkaar dienen te worden afgewogen, zodat niet lichtvaardig wordt omgegaan met het waardevolle erfdeel, dat het voorgeslacht ons heeft nagelaten.

BIJ DE DERDE DRUK

De eerste druk van dit boekje verscheen in november 1978, de tweede, ongewijzigde druk vier maanden daarna. Het boekje yond een goed onthaal, waarvoor de sarnensteller dankbaar is. Ook is hij erkentelijk voor de aanvullingen en correcties, die hij van belangstellende lezers mocht ontvangen. In deze nieuwe druk zijn die opmerkingen zoveel mogelijk verwerkt. Hier en daar is de tekst ook aangepast, omdat de huidige situatie, waarnaar werd verwezen, inmiddels is veranderd. Daarbij valt op te merken, dat bij het persklaar maken van deze uitgave het nieuw(ste) gerneentehuis nog niet is gebouwd en het complex Duinendaal weliswaar niet meer in zijn oude glorie maar - zij het in afgetake1de staat - nog terdege overeind staat. Enige verbeteringen vinden hun oorsprong in de door de redactie van "Brabants Centrum" verzorgde voortreffelijke serie "Boxtel, kijk nou 'ns", waarvan sedert januari 1981 wekelijks een aflevering verschijnt.

1. Gezicht op de Markt en omgeving. De foto is rond 1900 genomen vanuit de St.-Petrustoren. Links het raadhuis, dat op de Markt is gebouwd. Het beloop van de straten, die op de Markt - of liever op het Marktveld - uitkornen, de Clarissenstraat, de Kruisstraat, het Rozemarijnstraatje, alsmede van de Rechterstraat en de in het verlengde van de Kruisstraat gelegen Burgakker, is duidelijk te zien. De oudste naam van de Markt, "de Stripe", komt reeds voor in de veertiende eeuw, maar is ongetwijfeld veel ouder. Stripe staat voor streep, volgens plaatsnaamkundigen een eerste ontginning in het oer eiken- of berkenbos en struikgewas; een betckenisvolle aanduiding van menselijk wonen en bedrijf op deze plaats.

2. Marktveld met raadhuis. De oudste nederzetting is te lokaliseren rondom de Stripe en langs de Rechterstraat bij de overgang van de Dommel. Vanaf de vijftiende eeuw wordt de Stripe aangeduid met Strijpt, dat is de plaats waar de Stripe lag. Eerst in het midden van de achttiende eeuw, nadat de steenweg naar Den Bosch en naar Best gereed was gekomen, spreekt men van Marktveld. Het Marktveld bleef nog lang onverhard; eerst met het plaveisel vond de naam Markt algemeen ingang. Dit was pas in het midden van de jaren twintig van deze eeuw het geval. In het gebouw met de stellage op het dak, links op de foto, achter de born en, was van 1882 tot 1912 het postkantoor gevestigd, dat in laatstgenoemd jaar naar de Stationsstraat verhuisde. Naast het postkantoor de slagerij van de joodse slager Dokters.

3. Markt (zuidzijde). Nog een foto van het onbeklinkerde Marktveld. Bet witte huis rechts, met de stenen pilasters ervoor, is dat van de farnilie Van Uden. Daarnaast de slagerij van Toirkens. Dan het huis waarin rond deze tijd de gemeentesecretaris Thomas van der Meijden trok. VoIgt het huis, waarin het cafe "De Oranjeboorn" is gevestigd geweest, ook weI de "Klepbroekensocieteit" genoemd. Later woonde er de gemeentebode J anus van Roosmalen. Boven de openstaande deur van een verhuiswagen is het smalste huis van Boxtel te zien, dan een zeer oud pand met wederom drie smalle woningen ~ in een ervan werd logement gehouden ~ en vervolgens, op de hoek van de Rozemarijnstraat, waar de ramen worden gezeemd, de kruidenierswinkel van Dorus Strijbosch. 't Is blijkbaar volop zomer, verschillende ramen van het gemeentehuis staan open.

80XTEL, G 10M E10 'TEH U IS

4. Het raadhuis. Bijna honderd jaar - van 1843 tot 1936 - stond dit gemeentehuis op de Markt. Het was aanvanke1ijk tevens de zete1 van het kantongerecht (op de begane grand, uiterst rechts), bood een onderkomen aan de gemeentepolitie (rechts van de ingang) en huisvestte een van de veldwachters (links). De raadzaal was rechts boven ingericht. De veldwachterswoning werd later betrokken door de afdeling bevolking en burgerlijke stand; de vroegere bedsteden dienden als opbergkasten. De zittingszaal van het voormalige kantongerecht deed rand de jaren dertig dienst als stempellokaaI. Het uit natuursteen gehakte gemeentewapen, dat in het timpaan van het oude raadhuis prijkte, staat thans opgesteld tegen de muur, die het straatje langs het huidige gemeentehuis afsluit. Het tegenwoordige raadhuis is pal achter het oude gebouwd. Links van het raadhuis kijkt men op een deel der gebouwen van het Vrouwengasthuis van Magdalena van der Stappen.

5. Ret gasthuis van Magdalena van der Stapp en, zoals het verscholen lag achter het oude raadhuis. Naar een schilderij uit 1929 van Pierre Janssen, die zovee! karakteristieke Boxtelse plekjes met het penseel heeft vastgelegd. Links een gedeeIte van de achtergevel van het raadhuis. Ret rechter huis is in de jaren dertig aan de gcmcente verkocht om ter plaatse de bouw van het huidige gemeentehuis mogelijk te maken. In dit pand was tot in de negentiende eeuw het Mannengasthuis gevestigd. De overige huizen zijn in stand gebleven. Ret Vrouwengasthuis, waarvan de puntgevel hier is te zien, dateert van 1646. Ret dankte zijn ontstaan aan een testamentaire beschikking van voornoemde Magdalena, Boxtelse van geboorte, die was gehuwd met Jan Scheffer van het bekende Bossche boekdmkkersgeslacht. Ret was aanvankelijk bestemd voor zestien "schaemele vrouwen". Ret hoofdgebouw is in 1967 door de laatste bewoners verlaten; in het huis links van het poortje woonde nog tot 1975 mejuffrouw Adriana Janssen.

Itgave v. Wi I,. m van E,p ?? Roxl.!.

1[arkt. RO,rTEL.

6. Het Marktveld gezien naar het westen, circa 1900. Rondom de Markt lag een keiweg. Zij werd aan de westzijde afgesloten door weverij Van de Ven - midden achter de bomen - en rechts daarvan de blauwververij van Princen. Het herenhuis links van de weverij werd eens bewoond door kantonrechter PiC, van de Ven en het huis met de witte gevel, waarin een fraai bovenlicht, was de bakkerszaak van Groos. De straatfoto's werden indertijd meestal op zondag genomen, wat aan de op z'n zondags uitgedoste kinderen en aan de gesloten blinden van de weverij is te zien. Midden op de Markt staat een grote, elektrische booglamp. Boxtel kon sedert 1899 bogen op een eigen elektrische centrale, de eerste in Noord-Brabant. De koolspitslampen hadden intensieve verzorging nodig.

BOXTEL.

Kerkstr-aat.

UitJr. H. Rotten.

7. Markt en Clarissenstraat. "Kerkstraat" staat onder deze kaart, maar dat is een abuis, al is het begin van de Kerkstraat (precies in het midden naar rechts) te zien. Links de Koninklijke Weverij Van de Ven, die sedert circa 1775 heeft bestaan en van het fijnste damast leverde, onder meer aan het hofvan koning Willem III. Rechts achter de leibomen, met twee voederbakken ervoor, de uitspanning "Het Fortuin", toen bewoond door Jan Blom. Het was een voormalige pleisterplaats voor postwagens en diligences. Vanaf 1910 heette deze herberg "De Kei". Eigenaar was to en A. van Heesel, aannemerstraternaker. Vandaar de naam. Het huis links van "De Kei", met de stenen palen voor de deur, is ge.bouwd door de familie Van Lieshout, Op de plaats van dit huis en het links aangrenzende pand stond vroeger "De Brouwkuip", eigendom en vermoedelijk de woning van landmeter-cartograafpoliticus Hendrik Verhees (1744-1813).

8. De vrijbankjes op de Markt. De zogenaamde vrijbankjes hebben niets met vrijen te maken, mogeIijk weI met de vergaderingen der vrije mannen, "gemeyn waerheit" geheten, die in vroeger eeuwen onder de linde plaatsvonden. De oude lin de was in de achttiende eeuw al bouwvallig; in 1793 werd op het Marktve1d de vrijheidsboom geplant - een eik ~ die het uithieid tot 1894. Daarna werd deze historische plaats beplant met acht linden. Nog in het begin van deze eeuw gingen de boeren "naor de lind" als ze op de dinsdagse of vrijdagse markt bijvoorbeeid eieren wilden verkopen. De vrijbankjes deden dan dienst ais "toon"bank. De bankjes zijn in de jaren vijftig opnieuw opgesteld; op het eind van de jaren zestig zijn ze echter weer verdwenen. Alleen de stenen bank, die voor het huidige politiebureau rond het smeedijzeren plastiek is aangebracht, poogt de herinnering eraan vast te houden. Rechts de vaste muziektent. "De Kei" prijkt met een grate veranda; het huis Princen - waar nu de Amrobank staat - en het huis Vekemans, midden rechts, hebben nog de eigen, afgepaalde stoepen.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek