De Pegstukken 1845-1995 en andere Schijndelse molens

De Pegstukken 1845-1995 en andere Schijndelse molens

Auteur
:   B.H.J. Mols
Gemeente
:  
Provincie
:  
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-6132-9
Pagina's
:   72
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'De Pegstukken 1845-1995 en andere Schijndelse molens'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

De PegstuKken 1845 -199 5 en andere Schijndelse rnolens

door Bart Mols

ZALTBOMMEL

W~OEN

OEKJE

ISBN1 0: 90 288 6132 7 ISBNI3: 978 90 28861329

© 1995 Europese Bibliotheek - Zaltbommel

© 2008 Reproductie van de oorspronkelijke druk uit 1995

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/ of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zander voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Europese Bibliotheek Postbus 49

5300 AA Zaltbommel telefoon: 0418 513144 fax: 0418 515515

e-mail: publisher@eurobib.nl

Inhoudsopgave

Voorwoord

1 . Inleiding

2. Beknopte geschiedenis Schijndelse molens 2.1. standerdmolen op de Molenheide

2.2. Catharina

2.3. Sint Antonius met het varken 2.4. De Zwaluw

2.5. Het Hert

2.6. De Hoop

2.7. Hertog- Jan van Brabant

3. Historische gegevens korenmolen "De Pegstukken"

4. Restauraties korenmolen "De Pegstukken"

5. Technische gegevens korenmolen "De Pegstukken"

Nawoord

Bronvermelding

Literatuurlijst

Voorwoord

De daad is verleden, bet teken ervan blijft *

De bouw van molen De Pegstukken ligt al meer dan 150 jaar achter ons, maar het teken kunnen we -gelukkig- nog steeds bewonderen. Schijndel heeft een rijke molenhistorie. De eerste molen die in Schijndel maalrechten had was de Koeveringse molen. Dit speelde zich afin 1299, de Koeveringse molen is dan ook een van de oudste molens in ons land. In de negentiende eeuw kwamen meerdere molens de Schijndelse horizon verrijken. Pater Wiro Heesters heeft het in zijn Historische Verkenningen zelfs over een gouden tijd voor molenbouwers. In 1844 bouwden de gebroeders Jan Baptist en Jan Francis de Backer een stenen bergmolen; in 1845 werd deze molen in gebruik genomen. De molen zonder naam werd al snel De Pegstukken genoemd, aangezien de korenmolen aan De Pegstukken ligt. In 1967 heeft de gemeente de molen gekocht van de familie De Backer en met subsidie van Monumentenzorg gerestaureerd.

Schijndel is acht molens rijk geweest, maar molen De Pegstukken is het beste voorbeeld van de actieve monumentenzorg in Schijndel. Ais enige werkende molen in Schijndel is de glorie van weleer niet verloren gegaan. Met de machtige wieken draait De Pegstukken meerdere mal en per jaar, al naar ge1ang de wind waait. De vrijwillige molenaars zijn hierbij een belangrijke spil

in het raderwerk van De Pegstukken. Behalve de molen op diverse dagen per jaar draaiende te houden, zorgen zij ook voor het noodzakelijke onderhoud. De korenmolenaars verdienen daarom alle lof voor het zo voorbeeldig in stand houden van een van de weinige tekens uit het verleden dat Schijnde1 nog rijk is.

Het boek over De Pegstukken dat nu voor u ligt, verhaalt over 150 jaar historie. Met molen De Pegstukken als rode draad gaat u terug in de Schijndelse tijd, maar krijgt u tevens inzicht in de wereld van wind, wieken, kapzolder en kruiwerk.

Ik wens u veelleesplezier met "De Pegstukken 1 845 -1 995 en andere Schijnde1se molens" en ik vertrouw erop dat dit boek aanleiding zal zijn om molen De Pegstukken (nog) eens van dichtbij te bewonderen.

G.M. Scholten, burgemeester van Schijnde1

* Nasa Publius Oviclius, Rameins clichter

1. Inleiding

Naar aanleiding van het 150-jarig bestaan van korenmolen "De Pegstukken" te Schijndel, in september 1995, is dit boekje geschreven over de geschiedenis van de molens in Schijndel, waarvan "De Pegstukken" in het bijzonder. Er is in de loop der jaren veel informatie verzameld over deze geschiedenis, echter is het nooit tot een komplete uitgave gekomen van deze interessante feiten. Het jubileum was hiertoe een mooie aanleiding.

Het boekje is naast de reeds bekende gegevens, uitgebreid met informatie uit onlangs gepleegd archiefonderzoek in zowel het gemeentearchief, streekarchief, als het archief van de Stichting Molendocumentatie te Amsterdam.

Het onderzoek werd bemoeilijkt door het gegeven, dat het archief van de gemeente Schijndel uit de periode 1810 tot en met 1930 volledig is verbrand, alsmede het grootste deel van het archief uit de periode van 1931 tot en met 1944 , tijdens de brand in het oude gemeentehuis van Schijndel op 26 september 1944.

Door dit alles ligt het dan ook niet in de bedoeling om volledigheid te betrachten op dit gebied. Met name sommige van de overige molens moeten het helaas doen met een meer summiere beschrijving, waarbij opgemerkt dat hier dus nog een werkterrein braak ligt. Ik heb evenwel een uitgebalanceerde kombi-

natie proberen te vinden van zowel tekst- als (niet eerder gepubliceerd) fotomateriaal.

Duidelijk is in elk geval, dat de in het Brabantse Molenboek vermelde feiten voor wat betreft de Schijndelse molengeschiedenis achterhaald zijn. Zo spreekt dit boek slechts over vier Schijndelse molens, terwijl er dit acht zijn geweest. Met het verschijnen van dit boek is de thans bekende inforrnatie voor het nageslacht duurzaam vastgelegd, met daarin een indruk van de interessante Schijndelse molenhistorie.

2. Beknopte geschiedenis Schijndelse molens

Op Schijndels grondgebied hebben door de jaren heen in totaal op acht verschillende plaatsen mol ens gestaan. Door de tijd heeft Schijndel een groot deel van deze mol ens weer verloren, al dan niet na reeds tijdens hun bestaan herbouwd te zijn geweest, waardoor er heden nog slechts twee komplete molens resteren.

De mol ens die er niet meer staan kwamen aan hun einde door oorlogsgeweld (3), zware storm (1), brand na blikseminslag (1) en door het simpelweg afbreken (1). De diversiteit qua type molens was redelijk gevarieerd; achtkante bergmolen (1), standerdmolen (4), ronde stenen bergmolen (3), waarvan er van het laatste twee zijn overgebleven. In dit hoofdstuk komen aile molens aan de orde voor wat betreft hun geschiedenis. Gedurende de jaren 1895 tot 1914 zijn er zes molens tegelijk in bednjf geweest, getuige een afbeelding van de topografische kaart uit 1896. In verband met de omvang van de kaart is de "Koeveringse molen", die dicht bij Sint-Oedenrode stond, weggelaten op deze afdruk. Van 1914 tot 1933 zijn er zelfs zeven molens tegelijkertijd in bedrijf geweest, hetgeen een geweldig dorpsaanzicht moet hebben gegeven.

Voorts is het interessant nog op te merken dat de weinige wel nog aanwezige archiefstukken, zijnde uitvoerige en beredeneerde verslagen van de toestand van de gemeente Schijndel gedu-

rende de jaren 1851-1935, de volgende aantallen vermelden:

1860 1925
3 boekweitmolens
2 graan-/oliemolens
2 lijnkoekrnolens
6 molenaars
1 molenmaker
1 pelmolen
1 run - / schorsmolen
3 4 windkorenmolens De grondslag waarop deze indeling is gebaseerd, alsmede welke mol ens bedoeld worden, is mij bij nadere bestudering helaas niet duidelijk geworden, vanwege het op dit gebied ontbreken van een beredeneerde toelichting.

2.1. Standerdmolen op de Molenheide (134-8-1811/1811-1836)

De eerste windmolen, welke volledig op Schijndels grondgebied heeft gestaan, stond in de Molenheide en was gebouwd als een houten standerdmolen. De Schijndelse tiendenkaart uit het jaar 1757, welke thans nog op het gemeentehuis bewaard wordt, situeert de molen aan de Molendijk. Een Bossche schepenakte d.d 3 oktober 14-15 (Den Bosch R.1189 fo1.206) , spreekt van "de windmolen tussen Berlikum en Scijnle". Eenzelfde akte van het jaar 1384 noemt hoeve "lnt Lyesscot" bij de windmolen te Scijnle.

Aangaande het jaar van stichting van de Schijndelse windmolen is het volgende bekend. Tussen de perkamenten stukken van het gemeentearchiefbevond zich, v66r de brand van het gemeentehuis, een notitie gesteld op gewoon papier, welke luidde: Memarie "Den uytgeef brieff van den Molen van Schijndel is van den jaere 1346 van Hertog Jan (III) van Brabant Ende van Hertog Philips van den 2 2en July 1463." De notitie is in eind 17 eeeuws handschnft opgesteld. De Schijndelse molen zou derhalve, blijkens deze memorie, zijn gesticht in 1346. Beter zou het zijn geweest, indien de steller van deze memorie er bi] had geschreven, waar hij zijn wetenschap vandaan had gehaald.

Op vrijdag na Passiezondag van het jaar 1348 bel oven de heer Leunis van Erpe, pastoor van Oss, Egidius van Ghele en Henrie van Houtum, een cijns van 116 "pont" aan heer Jan van Wijflier, ridder, heer van Blaersfelt.

Als onderpand voor nakoming van die belofte werd door hen

gesteld, de Schijndelse windmolen met de olieslag en het dwangrecht. Men mag aannemen, dar de belovers toenmaals eigenaren waren van de mer bedoelde molen. Op maandag, na zondag Reminiscere anna 1 369, verkopen Aert Gielisz. van Ghele en Yewan van Vanderic, als man van Oda Gielis van Ghele, aan Hendrik Blys van Zeelst, een pacht van 3 mud rogge, uit de helft van de windmolen te Schijndel en uit de helft van de watermolen ten Steen in Berlicum (Middelrode) (Den Bosch R.1202, F. 47). lnteressant kan het zijn, hier tevens te vermelden, dat diverse malen gebleken is, dat ook in latere jaren beide molens tegelijk verkocht of verhuurd werden aan een en dezelfde persoon.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek