Eemnes in oude ansichten deel 1

Eemnes in oude ansichten deel 1

Auteur
:   J.V.M. Out
Gemeente
:   Eemnes
Provincie
:   Utrecht
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-4129-1
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Eemnes in oude ansichten deel 1'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Nadat men rond 1100 vanuit Amersfoort begonnen was met de ontginning van de vruchtbare , maar drassige gronden langs de Eem, was al spoedig de noordelijkste nederzetting aan de rivier bereikt: Eemnes (nes is landtong in de binnenbocht van een rivier). Deze naam duikt voor het eerst op in een oorkonde uit 1296. Vanuit de Eemoever ontgon men westwaarts de veengronden tot bij het Gooi, hetgeen in 1339 tot een protest van de boeren aldaar kidde: het was hun grond. De graaf van Holland liet daarop een grens afbakenen tot waar de Eemnessers de grond mochten gebruiken. Dankbaar verklaarden dezen zich tot Hollandse onderdanen in hun nieuwe nederzetting "OostHolland". Dit tot misnoegen van hun vroegere heer, bisschop Jan van Arkel, die tegen hen ten strijde trok.

Tijdens de nu volgende periode ging hij "met groat volck van wapenen" en "met ontwonden banieren" op hen af. Dit eindigde tenslotte met het in 1352 verlenen van stadsrechten aan Buitendijk, als vierde stad in Eemland. Ais "bisschopsstad" voert Eemnes dan ook drie bisschoppen in het stadswapen. De nieuwe stad omvatte aileen het gedeelte dat bij de oost-west 10pende dijk , de "Zuidwend" lag. Het gedeelte dat "Op 't Veen" genoemd werd (Binnendijk), bleef onder Eembrug behoren. Rond 1430 wilde ook dit dee I zelfstandigheid. Kennelijk werd dit wat revolution air kenbaar gernaakt , want de bisschop moest met de wapens tot kalmte komen manen. In 1439 volgde de gewenste scheiding en werden stadsrechten verkregen, Evenals Buitendijk, waar ondertussen de St.-Nicolaaskerk was gebouwd, werd er een nieuwe parochiekerk gebouwd: de St.-Pieterskerk.

Niet lang hierna klonk wapengekletter in beide Eernnessen: na een Utrechtse aanval op Naarden viel de Hollandse stadhouder Joost van Lalaing met zijn troepen de stadjes binnen; brandstichting en plundering waren het gevolg. Een onlangs opnieuw aangebracht opschrift in de Nicolaaskerk vermeldde: Toen men schreef veertienhonderd tagtig en een.l Was er in Eemnes een groat geween,! Daer bleven twee en zeventig menschen doot,! Godt help de sielen uyt den no at.

Dat was nog niet alles. In 1527 vielen de Geldersen onder Maarten van Rossum Eemland binnen en nadat Ter Eern geheel verwoest was, brandschatte men de overige plaatsen. Zo'n halve

eeuw later, het was in december 1574, trok een rnuitende groep Spanjaarden verwoestend door de stadjes en ook in 1585 waren zij nog eens present.

Hierna volgde gelukkig een rustiger tijd! Veeteelt, akkerbouw (rogge en gerst), turfsteken, bierbrouwen en het spinnen van wol en katoen waren zo de bezigheden. Over dat laatste zegt een grafsteen in ,,'t Dikke Torentje" (Pieterskerk): Hoyt de spoelconst in eeren, want aile mensche behoeve cleeren; ghelijckt bi] aile verstandige bekent is, dattet gewevene in de geboorte noodich en na de doot 't laetste present is. Tot rand J 800 hebben de Eemnessers deze vorm van huisvlijt dan ook druk beoefend. De ligging aan de vcrkeersweg Amsterdam-Arnersfoort gaf inkomsten aan wagenvervoerders, terwijl een aantal schippers zijn brood verdiende met vrachtvaart via de in 1589 gegraven verbinding met de Eem.

Op het eind van de zestiende eeuw ontbrandde de godsdienststrijd. In Eemnes werd de Nicolaaskerk zwaar beschadigd en ging ze, met de nodige strubbelingen, evenals wat later de Pieterskerk , in hervormde hand en over. De katholieken stichtten een nieuwe statie in een schuurkerk; in 1845 kregen zij vlak daamaast hun huidige .Waterstaatsv-kcrk aan de Wakkerendijk.

In 1672 kwamen de Fransen. Hadden de stadjes van hun komst enige overlast , de gevolgen na hun vertrek waren groter: de Eemnessen werden toegevoegd aan het vrije rechtsgebied van prins WilJem III. Na diens overlijden kwamen zij rechtstreeks onder de Staten van Utrecht, die ze in 1714 als ambachtsheerlijkheid verkochten. Ysaak van Norden was de eerste van een lange rij ambachtsheren en -vrouwen, die een belangrijke rol speelde in de kleine sarnenleving. Pieter Cornelis Hasselaer, burgerneester van Amsterdam, die op het kasteeltje Groeneveld bij Baarn woonde, was een van de belangrijkste mannen in die rij.

Na de tweede inval van de Fransen, in 1795, werden de heerlijkc rechten (tijdelijk) afgeschaft en in 1811 werden de be ide Eemnessen tot een gemeente samengevoegd (1148 zielen). Wat waren de gebeurtenissen in de laatste honderd vijftig jaar , die hier vermeld rnoeten worden? De bouw van een stoomgemaal in 1883 ter vervanging van de twee watermolens was zeker erg be-

langrijk. Dat de diender in 1896 een dienstfiets kreeg, was indertijd erg vooruitstrevend van de gemeente. Belangrijker waren de aanleg van elektriciteit in 1913 en de waterleiding in 1932. Vee I indruk maakte de watersnood in 1916. Maar ook moet gemeld worden de ruilverkaveling in 1941 en -last but not least de grote uitbreidingen van Eemnes in de jaren zeventig tot nu toe!

Als je met de mensen over de historie van hun plaats praat, kun je allerlei verhalen hierover uit de "volksmond" optekenen. Ook over Eemnes bestaan die verhalen. Zo'n verhaal is de verklaring van de drie bisschoppen in het gemeentewapen. Rond 1350 zouden de Eemnessers in totaal hun heer. de bisschop van Utrecht, drie keer ontrouw zijn geweest. Het wapen zou herinneren aan deze drie misstappen. De vroegere gemeentesecretaris Van Hoepen vertelde mij dat hij deze verklaring in de jaren dertig verzon voor een plaatjesaibum van een koekfabriek! Toch kan men juiste verhalen uit de "volksmond" optekenen. Als men met oudere mensen praat. komt weer heel wat naar boven. De vijfenzeventigjarige rnevrouw Van Valkengoed kende het volgende rijmpje: Jan van Wijk bi] 't kerkhofi heeft een zaakje met verlo], I maar Riggeling die nare venit is vaar hem een grate concurrent! Jan van Wijk, die een stil cafeetje had, woonde op Laarderweg 84. Riggeling open de zijn cafe op Laarderweg 128, beter bekend als (het inmiddels gesloten) cafe Tak.

Ook oude namen als "de Sloperie", "de Armakker", .Jiet Klooster" of .Branderf" zijn aanknopingspunten voor het bestuderen van de tijd die achter ons ligt. Veel hiervan moet nog uitgezocht worden. De bronnen die men bij het navorsen gebruikt, dienen echter voorzichtig te worden gehanteerd. Zou men bijvoorbeeld afgaan op de "monumentenlijst" van Eemnes, dan zou de hervormde Nicolaaskerk een vijftiende-eeuws bouwwerk moe ten zijn. Muntvondsten en het geschrift van de Naarder stadssecretaris Pieter Aelmansz uit 1525 wijzen op een oudere datum. De secretaris schrijft, dat het dodenregister van de kerk begon met (vertaald): "Anno 1363 gestorven Pieter Pieterse, zijn ziel ruste in vrede." Bovendien vertelde de pastoor hem, dat volgens hem de kerk zo'n tweehonderd jaar oud moest zijn, Pieter zelf schatte de kerk net zo oud als die van Naarden (gebouwd rond 1380). Men kan dus rustig stellen dat de Nico-

laaskerk een eeuw ouder is dan de "monumentenlijst" aangeeft! Maar ook met eigen waarnemingen moet men oppassen. Het sluitsteentje boven de toreningang van genoemde kerk meldt hetjaar 1521. Dit is niet het bouwjaar van de toren, maarhet begin van een grondige verbouwing en verhoging, die in 1525 werd voltooid. Een jaartal op het huisje van Kerkstraat 6 vermeldt 1869; aangezien het pand ouder is, moet ook dit een restauratie aangeven. Van de andere kant zal men nooit op de zijgevel van de .Waker" (her parochiezaaltje naast de roorns-katholieke kerk) naar een jaartal zoeken. De muurijzers, die wat moeilijk te zien zijn, geven het jaar 1637 weer. Als we de parochiearchieven erop naslaan zien we dat er in 1736 een nieuwe pastorie werd gebouwd. Het zaaltje is een laatste restant van deze pastorie; aileen bij een latere verbouwing werden de muurijzers omgewisseld!

Over de geschiedenis van Eemnes is al het een en ander geschreven. Het boek .Eernnes" van A. Johanna Maris en de scriptie .Ecn streekdorp" van A.P. de Klerk doen dat op een wetenschappelijke wijze. Wat populairder gebeurde dit in boekjes als "De Eernbrug" van A.C.J. de Vrankrijker, "De Kerkstraat" van H. van Hees en L. Lankrijker en in de tijdschriftjes van "Tussen Vecht en Eem" en van de "Historische Kring Eemnes" . Bij het samenstellen van dit boekje heb ik onder meer de steun gehad vanJ.A. van der VIis en G.A. van Stoutenburg en van het Rijksarchief te Utrecht. Hiervoor mijn harteIijk dank.

En nu wi! ik u meenemen op een rondreis door de gemeente. We beginnen onze "sight-seeing" in grootvaders tijd in EemnesBinnen, gaan de Wakkerendijk af, dan richting Laren en eindigen op de Meentweg. (Op het bijgeplaatste kaartje uit 1867 moet u eens letten op de drie molens, het voetveeren de tolhekken.) Dit boekje is een herdruk van twee eerder verschenen deeltjes, die hierin werden samengevoegd. Daarom wordt de wan de ling halverwege het boekje nog eens over gedaan en gaan we nogmaals dezelfde route. We geven dit aan met "Tweede wandeiing" .

Hopelijk zal het boekje hetzeifde enthousiaste onthaai hebben als de vorige deeltjes hadden en zal menigeen met genoegen het bekijken en lezen.

1.

I'ROYI);CIE ·'l'RECIiT.

W:- -=---=- -=- ---==---- ~~

i

Sdu.l ,,';l,n l: 500.000

._-- ?? 7nl111 ".""ltlf_.f/

! .. .-.. ;L~_"~I

'''-'1-''

, ?. ",·A· a . If./"'.

'~- .... ",



l.;).~n

+.

''.-.- ..???. --l..

II

I:

Ii I L

lJ

2. Cafe .Het Zwaantje", Wakkerendijk 258, was een van de oudste herbergen ter plaatse. Jacob van Lennep liet er Ferdinand Huyck in 1732 in de opkamer een maal gebruiken. Op deze foto zien we de vrouw van herbergier Driekus Luif, Annemeu Wortel (overleden 1909), bij de schouw zitten. Rechts ziet u de lei, waarop zij de verteringen noteerde. Het eeuwenoude huis werd, nadat het cafe verplaatst was, in 1925 door de familie Hoofd gekocht. Bij een restauratie in 1948 werden diverse oude munten en pijpekoppen onder de vloer gevonden.

EEMNES

Tn ,.'t Zwaantje'

~

..

3. In 1925 liet Jacob van Wegen, naast het oude "Zwaantje", door Rebel een nieuw cafe bouwen. Schipper Kuiper voerde de stenen aan. Tot 1954 heeft het cafe als zodanig dienst gedaan. Ook nu nog staat er op de dichtgemaakte serre een bord met "Het Zwaantje". Het Amstelbier (zie ook vorige foto) werd door beurtschipper Van IJken vanuit Amsterdam aangevoerd. De prachtige kastanjes, die voor het cafe stonden, zijn in 1964 helaas verdwenen.

4. De Wakkerendijk had voor 1932 een waterkerende funetie (elkjaar overstroomde de polder's winters) en hij was hoger dan nu. In de dijk zaten mennegaten, waardoor de boeren hun land konden bereiken. Op 1 oktober werden er in deze gaten twee planken geplaatst, waartussen men zand deed (half dieht); 16 oktober moesten ze helemaal dicht zijn. De prachtige iepen op de dijk moesten na de watersnood van 1916 op last van provinciale waterstaat gekapt worden, omdat dijkdoorbraken vaak bij wortelstelsels plaatsvonden.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek