Elst in oude ansichten deel 3

Elst in oude ansichten deel 3

Auteur
:   dr. J. Brouwer
Gemeente
:   Elst
Provincie
:   Gelderland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-6479-5
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Elst in oude ansichten deel 3'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Inleiding

Dit boekje bevat afbeeldingen van situaties in het dorp Elst uit de periode 1880 tot 1940; een periode waarin het inwonertal toenam van ruim 3000 tot 9000.

Er zijn vier redenen voor het op dit moment doen verschijnen van deel 3 van Eist in oude ansichten: 1. het is thans precies honderd jaar geleden dat de eerste ansichtkaarten van Elst werden uitgegeven in Eist zelf en weI door boekhandel Herberts; 2. de dreigende verstedelijking van de Over-Betuwe versterkt de interesse voor Eist als landbouwdorp en voor het Over-Betuwse polderlandschap met zijn wijde, open verten, zijn sloten en rijen knotwilgen, zijn grazige weiden met het goed verzorgde vee, zijn bloeiende boomgaarden in het voorjaar en de prachtige boomgaarden met sappig fruit in de zomer; 3. er bestaat een toenemende belangstelling voor beelden van oud EIst; 4. de delen 1 en 2 verschenen respectievelijk in 1971 en 1988.

De afbeeldingen met bijbehorende tekst bieden de mogelijkheid tot het vormen van een beeld van Elst in een periode waarin werd overgegaan tot omzetting van de niet meer lonende tabaksteelt in (glas)tuinbouw en fruitteelt en tot oprichting van cooperarieve landbouworganisaties, zoals de Cooperatieve Aan - en Verkoop Vereniging Over - Betuwe (CA VV) . Sommigen trachtten een bestaan te vinden als kleine arnbachts-

baas-winkelier, of als voerman-rijtuigverhuurder of tuinman. Het aantal ambtenaren, artsen en onderwijzers was nog zeer gering. Groothandel ontbrak, detailhandel en winkelnering waren van geringe omvang en betekenis, en met de landbouw verwante industnele bedrijvigheid deed aarzelend haar intrede. Bepalend voor het straatbeeld waren de wijze van bebouwing (voorallintbebouwing), het soort wegen (landwegen met karrensporen), de aard van het wegdek (zand, grind, keien, klinkers, beton), en het soort vervoermiddel (van transportfiets, kruiwagen, handkar, boerenwagen en -kar, paard en rijtuig/wagen, stoomtram en -trein naar vracht- en personenauto).

Sinds de jaren zestig heeft de toenemende landhonger van de steden Arnhem en Nijmegen flink toegeslagen. Arnhem annexeerde met ingang van 1 maart 1966 vrijwel het hele dorp Elden, met ingang van 1 januari 1974 het gebied tot Laarstraat en Rijkerswoerdsestraat en via herindeling in de vorm van grenscorrectie met ingang van 1 januari 1995 het open gebied ten oosten van Driel: Spoorsprong ofSchuytgraaf Nijmegen annexeert met ingang van 1 januari 1998 via een 'vrijwillige' herindelingsprocedure het dorp Lent, de beruchte Waalsprong. En nog steeds blijkt deze landhonger niet gestild te zijn! De Over-Betuwe tussen beide stedelijke gebieden dreigt verder te

verstedelijken door grootschalige woningbouw in Huissen, Bemmel en Elst, concentratie van glastuinbouw bij Huissen, uitbreiding van bestaande en aanleg van nieuwe bedrijventerreinen, waaronder het omstreden Multimodale Transportcentrum (MTC) ten zuiden van Elst met een Container Uitwisselpunt (CUP) annex Rail Service Centrum (RSC) bij de eveneens omstreden Betuweroute, en de aanleg van recreatiegebieden. Dit verstedelijkingsproces betekent een zware aantasting van het Over-Betuwse landschap. De meest bedreigde monumenten zijn de boerderijen, de typisch Betuwse boerderijen in de vorm van een T: een dwarshuis- of T-boerderij met een aan weerszijden uitgebreid en soms zelfs mar achteren geheel of gedeeltelijk verdubbeld woon- ofvoorhuis dwars op het achterhuis of de eventueel aan beide zijden aangebouwde schuren. Steeds meer boerderijen verliezen hun agrarische functie: ze worden gesloopt (Kostverloren, De Wuurde, Tillenhof, Vosbergen) ofkrijgen een andere bestemming (woonhuis, restaurant, notariskantoor, gezondheidscentrum, camping of golfbaan). Sommige namen van boerderijen leven nog slechts voort in namen van woonwijken: Kostverloren, De Eshof, De Wuurde, Brienenshof, Vosbergen, Westeraam en Vinkenhof

Moge dit boekje kijkers en lezers, jong en oud, veel genoegen schenken.juist een nieuwe ofhernieuwde kennismaking met oude situaties kan de ogen openen voor huidige situaties en de gemeenschap waarvan men zelf deel uitmaakt, En zeker ook voor de noodzaak tot behoud van het Over-Betuwse landschap en de daarin aanwezige karakteristieke elementen die van grote cultuur-historische waarde zijn, zoals bijvoorbeeld boerderijen.

Een hartelijk woord van dank wil ik richten aan allen die mij welwillend afbeeldingen ter beschikking hebben gesteld. Dik Herberts dank ik ook voor de mogelijkheid gebruik te maken van het archief De Betuwe.

dr. Jan Brouwer

1 De eerste vijf afbeeldingen tonen de eerste in 1 898 in Elst zelf uitgegeven serie ansichtkaarten. De serie heet 'Greet uit Elst (Betuwe)' en bevat afbeeldingen van de Dorpsstraat met de hervormde kerk en toren, de roorns-katholieke kerk, Arnhemsestraatweg, Stationsweg en de Oude Tol bij de Linge. De kaarten kostten destijds vijf cent per stuk. Uitgever was boekhandelaar Jan Herberts (1867 -1921), wiens boekhandel annex uitgeverij De Betuwe sinds januari 1896 gevestigd is in de Dorpsstraat: in het pand met de luiken rechts. Naast hem woonde in een voormalige boerderij, ook sinds 1896, bakker-herbergier JF. Hoogveld (1863-

1922). Daarnaast staat de kegelbaan van koffiehuis annex logement De Vereeniging, vooral gebruikt door de kegelclub 'Recht naar 't Doer. Opname in dit boekje van deze volledige serie vormt

.?

een eerbetoon aan boekhandel Herberts voor een eeuw uitgave van prentbriefkaarten.

~r. et uit ~Ist (&3eflllve).

2 De in 1842 gebouwde en in 1907 gesloopte St.-Werenfridus- ofWaterstaatskerk naar het gebruik dat het Ministerie van Waterstaat besliste over bouwstijl en te gebruiken materiaal- werd geflankeerd door aan de rechterzijde het in 1876 gebouwde en in 1944 verwoeste Zusterhuis met kapel voor de Zusters van Liefde uit 's-Hertogenbosch, die in 1877 een klooster- of meisjesschool aanvingen, en aan de linkerzijde de eveneens in 1877 gebouwde pastorie, destijds bewoond door pastoor I.A.H. Dericks (18361900). Deze gebouwen waren opgetrokken op het terrein van De Brouwerij, een bierbrouwerij met woonhuis,

tot circa 1830 van Arnoldus Hoogveld (1787 -1863), daarna tot 1 836 van Willem 1. Burgers (1802). Dit terrein was gelegen tussen de vroegere Drielseweg en de omstreeks 1600 door de Her-

vormde Kerk gebouwde Armen Hofstede, van circa 1870 tot 1965 bewoond door verschillende generaties Peters.

~r- t uif ~1 t (&3etuw .

e. Villcfrdn kerk,

3 Drie inmiddels verdwenen gebouwen aan de Arnhemsestraatweg gezien vanuit de toenmalige Stationsstraat. Het statige herenhuis met trappenbordes op de hoek van de Korte Dorpsstraat was het woonhuis van notaris N.G. Francken Czn. (1860-1918), gebouwd op de plaats van een oude hofstede, bewoond door achtereenvolgens de notarissen grootvader N.G. (17881853) en vader C. (18241887) Francken. Op de andere hoek was vanouds een pleisterplaats aan de rond 1610 aangelegde trekvaart De Grift, in de 19de eeuw herberg Halfweg van R. Aalbers (177 0-1844) en diens opvolgerJohannesTheodorusErdkamp (1811-1886),rond

1900 cafe Baltussen naar koopman].F. Baltussen (1857-1917) die erookhet kantoor van zijn appelstroopfabriek en fruithandel onderbracht; daarna cafe De Harmonie tot 1926 van 1. Hoe-

bink (1875-1936) en tot 1953 van W Schrijner. Op de plaats van het in 1939 afgebrande cafe De Zon - met erboven getekende zon - is in 1940 een dubbel woon-winkelpand gebouwd, waarin

thans een pizzeria en een cosmetisch centrum zijn gevestigd.

f

o

~

CJ

-

4 De Stationsweg (sinds 1930: Stationsstraat) kwam tot 1954 uit op de Nijmeegsestraatweg, thans RijkswegZuid. Op de achtergrond zijn de toren en het notarishuis zichtbaar. Het pand rechts stond op de hoek van de huidige Eshofsestraat en werd destijds bewoond door handelsreiziger J.A. Dumont (1870-1933) en deurwaarder A.H. Drielsma (1873-1923). Het werd in 1 91 9 door de Bank-Associatie (in 192 9 Rotterdamse Bank) gesloopt ten behoeve van de bouw van een bankgebouw met woning voor de directeur: tot 1929 C.H. Schieven (1886-1958) en van 1929 tot 1957

D. Koopmans (1901). Het witgepleisterde dubbele

woonhuis links staat er nog steeds. Het dateert van omstreeks 1880 en ging in 1898 in eigendom over van

C. Boerboom (1829) op

J.E Baltussen. Bewoners waren onder anderen autohandelaar

A. Buddingh (1897-1979) (nr, 50) en hoofdonderwijzer J. Boshouwers (1873-1951). De huidige bewoners zijn de dames Van Haaren (van boerderij Brienenshof) en de familie J.P']' Baltussen.

~r. et uit ~Ist (&3efulv ).

-t3Uons.weg

5 Het voormalige tolhuis annex herberg De Oude Tol bij de door een wal van elkaar gescheiden Rijn- en Waalwetering (de Linge) kwam in 1847 in het bezit van het echtpaar Arend Costermans (1799-1852) en Gerritje Geurtsen (1806-1868) en vererfde op Gerritjes zuster Derkje (1796-1877),

gehuwd met landbouwer Cornelis van de Poll (1 787 1863). Hun zoon Willem (1830-1915) verkocht het huis in 1893 aan weduwe Caroline Brouwer-Snellen (1842), die het weer inrichtte tot herb erg en in 1907 publiekelijk liet verkopen. Boekhandelaar Jan Herberts werd een van de drie eigenareno In 1915 verkocht Her-

berts - inmiddels alleen eigenaar - De Oude Tol aan Amalia Voomeman (1867), gehuwd met Jean N.F. Dumont (1859-1929), die achter het hills komkommeren tomatenkassen liet bou-

wen en in 1919 naar de Dorpsstraat verhuisde, maar tien jaar later bij De Oude Tol door een auto werd overreden. Op de plaats van het in 1944 verwoeste huis heeft de familie Doeze Jager, bewoner

van 1940 tot 1980, een nieuw huis gebouwd met de oudenaam.

6 De Elster dorpskom in de zomer van het jaar 1936 met zijn groene karakter en lintbebouwing. Van boven naar beneden zijn onder meer te zien: het spoorwegemplacement met daaronder de veilinggebouwen, Aamsepad en Aamsestraat, Stationsstraat, weide Het Kruis, RijkswegZuid, Dorpsstraat, Willemsplein en Willemsstraat. De drie grote gebouwen aan de linkerzijde van de Dorpsstraat zijn linksboven de hervormde kerk met toren, in het midden de in 1908 gebouwde en in 1944 verwoeste roomskatholieke kerk en middenonder aan het Willemsplein de eveneens in 1944 verwoeste roorns-katholieke jongensschooL Tussen de toren en de

roorns-katholieke kerk ligt bij de oude Drielseweg Het Wapen van Elst en tussen de rooms-katholieke kerk en de jongensschoollandgoed Kost-

verloren. Daaronder staan de boerderijen van de families G. van den Brink, J. Klaassen en]. Kater.

7 T-boerderij De Klomp (voor 1949 De Gouden Klomp) was vanouds een pleisterplaats aan De Grift. Eigenaar in het begin van de

1 9de eeuw was Johannes Hendrikus de Bruin (17911853) van Brienenshof en van 1907 tot 1966 de Rooms- Katholieke Vereniging voorVrouwen te Oirschot. Pachters waren achtereenvolgens landbouwer Hermanus Hermsen (1748); zijn zoon Hermanusjr. (1793-1860). die in 1 856 vertrok naar een boerderij in Rijkerswoerd; tabaksplanter H. Janssen (1789-1862); diens zoon Johannes. die in 1867 vertrok naar een boerderij in Hollanderbroek; tabaksplanter Gijsbertus Hermsen (1843-

1919), die in 1870 het voorste gedeelte inrichtte tot herberg; diens zoon Hermanus A. (1872-1936) en in 1949 Petrus G. (Piet) Hermsen (1899-1979). een kleinzoon van Gijsbertus' halfbroer Peter

over aan de familie A.F.C. Brouwer, die het restaurantgedeelte vernieuwde en aan de voorzijde een serre bouwde.

(1826-1906), tabaksplanter op De Lange Woerd in Rijkerswoerd. Hij liet De Klomp herbouwen (foto). Diens zoon Johannes Hermanus M. (Jan) werd in 1966 eigenaar en deed in 1982 De Klomp

8 Van het tussen De Laar en Distelheuvel (nr, 22) gelegen Huize De Park bestaan slechts oude tekeningen, zoals deze uit 1800 vlak v66r de sloping. De Park was in de 15de eeuw eigendom van burgers uit Nijmegen en van 1646 tot circa 1800 van de adellijke familie Van Lijnden te Hemmen: Dirk, Steven Hendrik (overledenin 1680), gehuwd met Johanna van Welderen uit Nijmegen; Derek (16791735). Casper Antoni (17051748) en jacom Carel G. (1741-1806), de laatste mannelijke afstarnmeling. De Park werd in 1 8 1 9 gesloopt door D.A. vanWijlick (1783-1820) uit Huissen, na wiens overlijden de hofsteden en landerijen overgingen op Gerrit

Dullert te Arnhern, lid van de bekende leerlooiersfarnilie.

De Parkse goederen werden in 1882, na het overlijden van diens kleinzoon rnr, Willem Hendrik Dullert (181 71881), ingebracht in de in dat

jaar opgerichte Dullertstichting. De Park leeft voort als naam van een zijstraat van de Grote Molenstraat.

/

_...2-- -

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek