Hardenberg in oude ansichten

Hardenberg in oude ansichten

Auteur
:   G. Kuipers en ds. E.J. Loor
Gemeente
:   Hardenberg
Provincie
:   Overijssel
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-2382-2
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Hardenberg in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Met de 75 foto's van oud-Hardenberg in dit boekje willen wij u een beeld geven van Hardenberg en omgeving tussen plm. 1880 en 1930. Gezien de enorme ontwikkeling en verandering in de laatste jaren zal dit boekje voor allen, die deze streek kennen een interessant en waardevol overzicht kunnen zijn. Ons streven is bij de samenstelling niet gericht op volledigheid, maar weI is getracht de belangrijkste facetten en situaties recht te doen wedervaren. Allen, die ons bij dit streven op enigerlei wijze behulpzaam zijn geweest, zijn wij daarvoor erkentelijk.

De geschiedenis in 't kart

Het gebied rond Hardenberg, langs de boorden van de Overijsselse Vecht, was plm. 4000 jaar geleden al bewoond. De Hardenberger Oudheidkamer bezit uit deze tijd vele interessante vondsten. Omstreeks honderd jaar voor Christus vestigden zich in deze streek de .Bructeren", een west-Germaanse volksstam. In het begin van onze jaarteIIing worden de Bructeren overheerst door de Romeinen. Volgens de overlevering hebben de Romeinen in die tijd hier een sterkte gebouwd, zodat een dorpje ontstond, dat de naam "Nienstede", later Nijenstede kreeg.

Tegen het einde der achtste eeuw wordt in Nienstede een kapelletje gebouwd, eerst van hout en later ver-

vangen door een stenen gebouwtje. De stenen werden gebakken van klei uit de rivierbedding, nabij het huidige ,,'t Holt".

Drenthe en Salland, waartoe ook het gebied rond Hardenberg behoort, komen in 1089 onder het gezag van de bisschop van Utrecht. Naast de kapel op Nijenstede wordt een kasteeltje gebouwd, waar de bisschop vertoeft, wanneer hij deze streek komt bezoeken. De Drenten zijn niet zo erg ingenomen met de hefting van belastingen en tienden door de bisschop; een geschiedschrijver noemde dit kasteel "een opgestoken vinger tegen de Drenten".

In 1227 broeit het weer in Drenthe. Bisschop Otto II von Lippe bereidt een veldtocht voor tegen Rudolf, heer van Coevorden. Hij concentreert in en rond zijn kasteel te Nijenstede een grote troepenmacht en trekt dan op tegen de recalcitrante Rudolf, gesteund door de Drentse boeren. Door list wordt het bisschoppelijke leger in het moeras van de Mommeriete bij Ane gelokt en jammerlijk verslagen. Ook Otto II sneuvelt, sam en met 400 ridders en edelknapen.

De nieuwe bisschop, Willebrandt van Oldenburg, afkomstig uit Paderborn, laat met behulp van de inwoners van Zwolle direct een nieuw kasteel bouwen, een paar honderd meter westelijk van Nijenstede op een heuvel, later Hardenberg genoemd. Zwolle krijgt voor de verleende hulp stadsrechten. Later heeft de bisschop bevel gegeven het op de Hardenberg ont-

stane dorpje te ommuren en zo tot stad te maken. Een fragment van de uit ijzeraerblokken opgetrakken stadsmuur is in oude toestand gerestaureerd en vormt een uniek oudheidkundig monument!

Bisschop Jan van Arkel geeft in 1358 opdracht dat de stad .Hardenbergh'' moet "worden omgraven, bemuurd en met sterke torens en bolwerken bevestigd, zijnde vanwege het geschut am dander op te schieten ... " Hij besluit in 1362 (17 september) de vrijheden en stadsrechten van Nijenstede te vernieuwen en uit te breiden en deze te verleggen naar "Herdenbergh", binnen deze vesting. Verder besluit hij, dat de kerspelkerk van Nijenstede te Herdenbergh zal worden gebouwd en dat men de doden op Nijenstede zal begraven. De kerk werd gewijd aan Sint Stephanus. In de giftbrief wordt ook bepaald, dat er vier jaarkermissen mogen worden gehouden en dat er elke week markt zal zijn. Hardenberg is dus al meer dan zes eeuwen marktplaats en stad. De originele giftbrief uit 1362 wordt nag ten gemeentehuize bewaard.

Twee keer is Hardenberg door grate branden geteisterd; in 1479 en 1708. De brand van 1708 vernietigde in twee uur tijds ruim honderd huizen. Slechts drie huizen bleven gespaard, alsmede raadhuis, kerk en school.

Op 23 oktober 1406 wordt door bisschop Matthias van Utrecht het klooster van Sibculo (toen: Zibbekeloe) plechtig ingewijd. Dit klooster werd gebouwd vanuit

het in 1233 gestichte Marienberg door de .Broederschap des gemenen levens"; deze braederschap was gesticht door de bekende Geert Grate uit Deventer. Vanuit dit klooster werd veel gedaan voor de ontwikkeling van de streek. Tijdens de kerkhervorming wordt het verlaten en in 1592 geeft prins Maurits zijn soldaten opdracht het met de grand gelijk te maken. Dit gebeurt; momenteel zitten enkel nag enige fundamenten in de grand. Een oude zandstenen put houdt de herinnering aan het klooster levend. Blijkens een oorkonde uit 1253 moet in deze omgeving - Balderhaar en Sibculo-indie tijd al een abdij hebbengestaan.

In Heemse, hoofdplaats van de voormalige gemeente Ambt-Hardenberg, stond vraeger het Huis te Heemse. Na het geslacht der Uiterwijks woonden hier de Van Raesfelts. Clara Feyoena van Sytzema, in 1750 gehuwd met Reinder van Raesfelt, heeft zich als dichteres enige roem verworven. Van haar is het bekende gezang 231 van het Liedboek voor de Kerken: "Wij knielen voor Uw zetel neer, wij Heer en al Uw leden." In 1860 is het Huis te Heemse we gens bouwvalligheid afgebraken.

Hardenberg heeft een bescheiden ral gespeeld in de geschiedenis, maar als centrumpaats is het voor de omgeving eeuwenlang van betekenis geweest. De boeren kwamen hier elke week ter markt. Er vestigde zich een ambachts- en winkelstand, die geleidelijk meer betekenis kreeg.

In 1941 werden de gemeenten Stad-Hardenberg en Ambt-Hardenberg samengevoegd tot een gemeente:

Hardenberg. In het wapen van Stad-Hardenberg, daterend van 1819, was de figuur van de heilige Stephanus, de martelaar, opgenomen. Het oude gemeentewapen van Ambt-Hardenberg dateerde van 1899. In 1941 kreeg Hardenberg een nieuw wapen, dat niet bevredigde. Het werd in 1962 (25 augustus) door een ander vervangen. De figuur van de heilige Stephanus domineert hierin als schildhouder. De vier kwartieren zijn ontleend aan symbolen van bisschoppelijke wapens en wel: van Otto II von Lippe, wiens vader, Bernhard II von Lippe, een rechtstreekse voorvader is van Z.K.H. prins Bernhard, ereburgervanHardenberg; van Willebrandt van Oldenburg; van Jan van Arkel en ten slotte van Floris van Wevelinckhoven, die in 1393 op het bisschoppelijk kasteel in Hardenberg is gestorven. De gemeente is bijna 18.500 ha groot; het aantal inwoners is in 1989 circa 32.000. Harden berg heeft goede verbindingen: de belangrijkste wegen N 34 en N 36, spoorlijn Zwolle-Emmen, met zijtak Marienberg-Almelo, Overijssels kanaal Almelo-Coevorden.

De economische crisis van de jaren dertig ging ook Hardenberg niet ongemerkt voorbij. Er onstond conjuncturele werkloosheid en als gevolg van de mechanisatie en rationalisatie in de landbouw na de Tweede Wereldoorlog ook structurele werkloosheid. Voor

veel vrijkomende arbeidskrachten moest nieuw emplooi worden geiocht. De landsregering had een open oog voor de moeilijkheden en verleende Hardenberg faciliteiten, die het mogelijk maakten hier op voordelige voorwaarden industrie te vestigen. De ontwikkeling heeft goede resultaten gehad. Hardenberg groeide in snel tempo uit tot een plaats van betekenis. De verbetering van het woon- en leefklimaat is onverbrekelijk met de industrialisatie verbonden. Nieuwe scholen, openbare gebouwen, kerken en woningen waren nodig. De contouren van het oude stadje hebben zich drastisch gewijzigd. De laatste decennia is de recreatiesector in deze mooie gemeente tot een opmerkelijke ontwikkeling gekomen.

Hardenberg heeft ruimte; een ruimte, die bijzonder aantrekkelijk is door het gevarieerde natuurschoon in de directe omgeving van de plaats. De zilveren Vecht slingert zich met idyllische meanders door het groene, genuanceerde landschap, dat wordt gevormd door weiden en akkers, afgewisseld met uitgestrekte bossen, heideveldjes, zandverstuivingen en vennetjes. Juist door de snelle ontwikkeling van deze gemeente is het van belang aandacht te schenken aan wat nog niet zo heel lang voorbij is.

Vandaar dit boekje!

6

Panorama Hardenberg, genomen vanaf de molen aan de Stationsstraat omstreeks 1920. De toren links is van de Gereformeerde kerk (Hoftekerk, van 1891); de toren rechts is van de Ned. Hervormde kerk aan de Voorstraat. Op de oude begraafplaats zullen het eerste bisschoppelijke kasteeltje en de eerste kapel van Nienstede hebben gestaan. Ret lange gebouw links: de vroegere paardestaJlen van de cooperatie.

~rstraat. Hardenberg.

De Voorstraat omstreeks 1925. De stadspomp rechts staat midden in de F ortuinstraat; de watervoorziening in de stad werd vroeger verzorgd door mid del van zes stadspompen. Enkele van deze pompen van zandsteen zijn bewaard als monument. Het grote gebouw rechts is "De Wheerne", de Ned. Herv. pastorie. De huizen links zijn door nieuwe, moderne winkels vervangen. Gezicht in de richting van het Oosteinde.

7

8

De Voorstraat omstreeks 1910. Gezien vanaf de Whee me. Links de oude stadspomp in de Fortuinstraat; een vrouwtje in Saksische dracht haalt juist water. Straat grotendeels van veldkeien. Toen kon nog zonder bezwaar een kruiwagen links op de weg worden "geparkeerd". Het pand Jinks heeft een winkeltje met een uitgebouwde "etalage".

Voorstraat - Hardenberg.

De Voorstraat ornstreeks 1910, gezien vanaf de Vechtbrug in de richting Herv. kerk. 't Zal juist tegen kerktijd lopeno De bornen uit de Voorstraat, nu winkelstraat, zijn verdwenen. Wat adernt dit plaatje een rust.

9

~tadhuis

Voorstraat ..

10

De Voorstraat met rechts het stadhuis van de voormalige gemeente Stad- Hardenberg omstreeks 1910. De eerste steen werd gelegd door Anthonie van Riemsdijk, secretaris van Hardenberg, in 1805. Boven de ingang het gemeentewapen. Enkele huizen dateren van 1709, na de grote brand van 1708. In een huis nog een gevelsteen met spreuk: "Soo de Heere de stadt niet bewaert, tevergeefs waeckt de wachter." (Ps. 127, vs. 1.) Het stadhuis is later bepleisterd en is thans ingericht als museumloudheidkamer.

Hervormde pastorie "De Wheeme" aan de Voorstraat; hiertegenover beyond zich omstreeks 1920 een tweetal srnederijen, vlak naast elkaar; twee koetsen zijn kenneliik in reparatie. De ambachtelijke stand was in Hardenberg toen al goed vertegenwoordigd.

11

12

Oosteinde omstreeks 1900. Het grote gebouw rechts is de voormalige synagoge, die is afgebroken. Boven de ingang was een steen aangebracht met de Hebreeuwse tekst van psalm 118 vers 19: .Doet mij de poorten der gerechtigheid open." De synagoge werd gebouwd in het joodse jaar 5663 (1902). De eerste jood in Hardenberg die het burgerrecht kreeg, was Israel Immanuel, in 1732.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek