Helenaveen in oude foto's en ansichten

Helenaveen in oude foto's en ansichten

Auteur
:   André Vervuurt
Gemeente
:   Deurne
Provincie
:   Noord-Brabant
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-4058-4
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Helenaveen in oude foto's en ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Inleiding

De geschiedenis van de voormalige veenkolonie 'Het Helena-Veen' is relatief kort maar zeer interessant.

In 1852 richt Jan van de Griendt uit 's-Hertogenbosch zich tot de gemeente Deurne. Hij wil 610 hectaren van de 'Heytraksche Peel' kopen om deze te ontvenen en te ontginnen. Al spoedig wordt in het jaar daarna de Helenavaart gegraven vanaf de Noordervaart. Deze dient ter afwatering en turfafvoer en moet de Limburgers beletten om nog langer illegaal op Deurnes grondgebied turf te steken. De turfstekers werft men in Drenthe, Overijssel en Duitsland. De Noord-Nederlanders worden door de plaatselijke bevolking 'Oliekonten' genoemd i.v.m. hun nogal vette voedselbereiding. De tijdelijke Duitsers krijgen als bijnaam 'Poepen': 'Buben aus Hannover'. Spoedig bouwt Maatschappij Helenaveen stenen woningen voor het hogere personeel. Voor de turfstekers plaatst men zo dicht mogelijk bij de te ontvenen turfgronden 'strooijen keeten'. De plattegrond van het dorp toont ons rechte lanen en een doordacht stelsel van turfkanalen. Maatschappij Helenaveen moet in eigen behoeften voorzien. Alle gebouwen, waaronder de scholen en winkels, worden gebouwd door de Maatschappij. Op 15 oktober 1857 wordt de eerste (nood)kerk door Rector Nuijts ingezegend aan de huidige Fruitweg. De veenkolonie krijgt dan de naam 'Het Helena-Veen'. In 1867 krijgt de protestantse bevolking haar eigen kerkgebouw. Op de ontgonnen gronden verbouwen telers uit Gelderland tabak. Enorme tabaksdroogschuren verrijzen aan de Geldersestraat. De gemeente Deurne ziet de welvaart van Maatschappij Helenaveen met lede ogen aan: "Hadden we dat stuk Peel maar nooit verkocht!" Er volgt een hevige concurrentiestrijd. De Helenavaart wordt over Limburgs grondgebied doorgetrokken tot aan de spoorlijn Eindhoven-Venlo. Rond 1880 bouwt Helenaveen als eerste in Nederland een turfstrooiselfabriek. Zelfs reeds ontveende gronden worden van resten turf ontdaan. Ontelbare vrachten geperst turfstrooisel verlaten per schip de fabrieken. Station 'Halte Helenaveen' wordt in 1881 gebouwd bij het eindpunt van de Helenavaart. Dit groeit uit tot een van de grootste en drukste goederenstations van Nederland. Het turfstrooisel wordt vervoerd naar o.a. paardentrammaatschappijen in Nederland en het buitenland. Dit sterk absorberende goedje vervangt succesvol het stro in de stallen. Door onenigheid in de leiding van de Maatschappij beginnen de zoons van oprichter Jan van de Griendt, Jozef en Eduard, op grondgebied van de gemeente Horst een eigen bedrijf onder de naam'Maatschappij Griendtsveen'. In 1885 wordt door hen ten zuiden van Halte Helenaveen het dorp Griendtsveen gesticht. Na de turfgraverij komt de tuin- en landbouw op gang. Tuinders worden vanuit Zuid-Holland naar hier 'gelokt'. Met steun van het fonds Koning Willem III teelt men allerlei groenten en vruchtbomen. Kaasboeren vestigen zich op door de Maatschappij gebouwde 'Koningsboerderijen'. Opzienbarende vondst: op 17 juni 1910 vindt de Meijelse turfsteker Gebbel Smolenaars een verguld zilveren Romeinse helmkap van rond 300 na Chr. in de veengrond.

Na een wervelende geschiedenis is Helenaveen nu beschermd dorpsgezicht. We moeten met z'n allen zuinig zijn op dit unieke stukje Peel!

De meeste afbeeldingen in dit boekje komen uit mijn verzameling. De plaatjes alleen maar bewaren in ordnermappen, daar heeft niemand iets aan: graag laat ik iedereen meegenieten van het illustratiemateriaal dat voorhanden is. Ik heb ook dankbaar gebruik gemaakt van oud fotomateriaal uit de USA. Enkele nazaten van Helenaveense emigranten aldaar (Van Heesch en Van de Kerkhoff) stuurden mij foto's met daarop voor hen onbekende personen en gebouwen. De namen en locaties zijn inmiddels bekend! Ook zijn er veel foto's opgenomen die welwillend zijn uitgeleend door Helenaveners en ex-Helenaveners.

Bijna dagelijks stel ik voor de Europese Bibliotheek 'In oude ansichten' -boekjes samen. Het is de bedoeling dat alle oudere en uitverkochte titels opnieuw uitgebracht worden!

Natuurlijk is het nu voor de hand liggend om ook voor mijn eigen geboortedorp een prentenboekje uit te brengen. Ik zie dit werkje echter als afwisseling. Momenteel werk ik aan een uitgebreide opvolger van mijn in 2001 uitgegeven boekje 'In ... en uit de turf getrokken': 'Het Helena-Veen, van Boven tot Koningslaan' zal binnen niet al te lange tijd verschijnen.

Rest mij nog hartelijk dank te zeggen aan allen die foto's en gegevens ter beschikking gesteld hebben.

Jan van de Mortel, Luus van der Werf, Sjaak Eijsbouts, Herman van Diesen, Truus Swinkels, Pieter Koolen, Rene van Berlo, Theo van Teeffelen, Jan van Woezik, Angelique de Feyter, Bets van Oers, Paul Theelen, Piet de Bruijn, Willemien Koopmans-Klerks, Theo Peters en Hans van de Laarschot van het RHC Helmond/Eindhoven noem ik graag bij naam.

Gerard Veldhuizen uit Tilburg heeft mij enorm geholpen bij de correctie- en datacontrole. Peter van der Velden uit Liempde heeft de finale tekstcorrectie uitgevoerd.

Veel kijk- en leesplezier! Andre Vervuurt, mei 2007.

Op mijn website http://home.planet.nl/~vervu040 treft u nog meer interessante Helenaveen-gegevens aan.

Op- of aanmerkingen verneem ik graag via mijn e-mailadres: av.someren@planet.nl

1. Jan van de Griendt, steenbakker en aannemer van publieke werken te 's-Hertogenbosch, richt zich samen met zijn broer Nicolaas in 1852 schriftelijk tot de gemeente Deurne. Hij stelt de vraag of hij een stuk Peel grond kan kopen. Hij wil er turf gaan winnen als brandstof voor zijn steenfabriek en daarna de grond ontginnnen ten behoeve van land- en tuinbouw. In 1853 krijgt hij de concessie. Hij koopt 610 hectaren Peelgrond à 80 gulden (¤36,30). Er worden uiteraard eisen gesteld door de gemeente Deurne: hij zal o.a. "in eigen behoeften moeten voorzien". Dit betekent dat Jan bijvoorbeeld moet zorgen voor de huisvesting van de veenarbeiders. Hij zal tevens op moeten draaien voor het onderwijs aan de kinderen van zijn werknemers. Op 15 oktober 1857 krijgt de veenkolonie de naam 'Het Helena-Veen', genoemd naar Jan's tweede vrouw, Helena Panis. Jan Deckers wordt aangesteld als "de eerste opzichter in het Veen".

Turfstekersgereedschap

1. stikker
2. oplegger

2. Turfstekers aan het werk. Nadat de afwateringssloten, de zgn. raaisloten en de kanalen gegraven zijn, worden de turfkuilen 'uitgezet' met een maatstok, de 'roei'. De kuil meet 10 bij 2,45 meter. Daarin graaft men de turf ?in banken? weg. De derde persoon van links maakt met de stikker verticaal om de ± 13cm, afhankelijk van de soort turf, een snede in de veengrond. De vierde arbeider steekt de oplegger horizontaal tussen de gemaakte sneden en werpt de turf op de houten kruiwagen. Als die vol is rijdt men ermee naar het droogveld. Daar worden de turven 'in slag' verticaal in rijen te drogen gezet. Dan volgt de opstapeling in zgn. 'bulten' of 'vuren'. Dat zijn hoog opgestapelde turven van ongeveer 60 m³, zoals op de achtergrond te zien is. Na voldoende droging volgt de afvoer.

3. 1875. De ?s-Hertogenbosch? is een van de grotere turfschepen van Maatschappij Helenaveen. Het ligt hier in een zijkanaal nabij de tegenwoordige Emmahoeve aan de Kaasweg. Dit met een gigantisch roer uitgerust schip wordt geladen met gedroogde turf. In 1875 bezit de Maatschappij 32 aken en 2 stoomsleepboten. In de grootste schepen kon men twee 'turfbulten' kwijt. De meeste turfschepen worden met een touw voortgetrokken door paarden of mensen. Deze zogenoemde 'teugelaars' of 'togers' lopen over het jaagpad en trekken zo de vracht uit de Peel.

Het koetshuis in 1995.

4. 1875. Het koetshuis van Maatschappij Helenaveen aan de huidige Kervelweg. De noordelijke muur die we hier zien is begin 20e eeuw met specie bezet om verbouwing te camoufleren: er wordt een woning in gerealiseerd. Hannes Vervuurt, de opzichter van de Koningshoeven, woont hier van 1919 tot 1921. Hij is "zoals Jan van der Zwaan" tevens Maatschappijkoetsier. Links staat een van de eerste Maatschappijboerderijen. Deze gebouwen vormen samen met de opzichterswoning een onderdeel van het eigenlijke centrum van het dorp. Tuinder Jan Bakker woont in de koetshuiswoning tot 1965. Daarna betrekt bloemenkweker Siem van Lier uit Wijlre deze woning. Het is een van de oudste woningen van Helenaveen, nu een onbewoond en bijna onherstelbaar vervallen monument ...

De kanaalbocht in 2001.

5. 1875. Stoomsleepboot 'De Helenaveen' in de bocht van de Helenavaart bij de protestantse kerk. Deze sleepboot wordt door Maatschappij Helenaveen o.a. gebruikt om turfaken te verplaatsen. Ook vervoert men er turfstekers mee naar afgelegen turfvelden. Op de achtergrond zijn vaag de tabaksdroogschuren aan de 'Tweede laan naar Sevenum' oftewel de 'Geldersche Straat' te zien. De foto is genomen vanaf de tegenwoordige Soemeersingel. Het huis rechts is de woning van Peelopzichter Blatter, later bewoond door smid Dorus Naus en zijn vrouw Betje van Teeffelen. De directeursvilla 'Gena' met kantoor aan de Geldersestraat moet nog gebouwd worden.

6. 1875. De oogst van tabak. De volwassen tabaksbladeren worden geplukt, gefermenteerd en te drogen gehangen in de enorme tabaksdroogschuren aan de Geldersestraat. Rond 1870 laat Maatschappij Helenaveen tabakstelers uit Gelderland overkomen naar de Peel. De families Van Stokkum, Van den Hurk, Van Woezik, Buis, Van de Bovenkamp, Van Welie en de Horssense tak van Vervuurt vestigen zich in Helenaveen. De Maatschappij biedt de telers een stuk grond aan in ruil voor een nader te bepalen deel van de winst; weer of geen weer. Is de teler het daar niet me eens, dan kan 'ie met zijn gezin vertrekken ... In 1879 is 16 hectaren Peelgrond beplant met tabak. De Maatschappij staakt de tabaksteelt in 1883. Men kan niet op tegen concurrentie van uitheemse soorten.

De Geldersestraat in 2001.

7. 1875. De scheepstimmerwerf aan de 'Tweede laan naar Sevenum' ofwel 'Geldersche Straat'. Hier repareert men de eigen, maar ook 'vreemde' schepen. De foto is genomen vanaf het eerste directiekantoor aan de huidige Helenastraat (zie foto 8). Geheel links zien we een deel van de zogenaamde 'kazernewoningen'. Dit zijn rijtjeswoningen van de Maatschappij. Daarin is ook een smederij en een winkel gevestigd. Op de achtergrond de tabaksdroogschuren met eindwoningen voor de telers. De schuur rechts van de laan met daarin de woningen van Albert Buis en Antoon van Welie is in het begin van de 20e eeuw verdwenen.

8. 1875. Het eerste kantoor van Maatschappij Helenaveen tegenover de Geldersestraatbrug. Dit is tevens de woning van 'opzichter in het Helena-Veen' W.J. Schellings. Het huis is waarschijnlijk rond 1885 verbouwd. Het Maatschappijkantoor verhuist dan naar de nieuwe directeursvilla aan de Geldersestraat. De Grontmij houdt kantoor in bovenstaande woning. Rechts achter de enorme hooiberg staat het koetshuis en een van de eerste boerderijen der Maatschappij aan de tegenwoordige Kervelweg. Op de voorgrond zien we de Helenavaart. Elke woning aan het kanaal bezit een eigen 'stap'. Dit vlondertje gebruikt men o.a. om water uit het kanaal te halen.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek