Het Bildt in oude ansichten

Het Bildt in oude ansichten

Auteur
:   H.S. Buwalda
Gemeente
:   Het Bildt
Provincie
:   Fryslân / Friesland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-4234-2
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Het Bildt in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

V66r we wat over Het Bildt gaan zeggen, komt een woord van dank toe aan allen die ons inlichtingen en afbeeldingen hebben verstrekt, Het is jammer dat lang niet alles kon worden geplaatst, maar dat geldt in veel sterkere mate voor ons eigen materiaal: laat dat een troost zijn ???

Het Bildt was in het begin alleen een polderlandschap zonder meer in het noordwesten van Friesland. Pas later werd het respectievelijk een grietenij en gemeente in deze provincie, De bedijking is door Hollanders uitgevoerd, in het bijzonder het eerste en grootste deel: Het Oud-Bildt en Oud-Monniken-Bildt (of kapershoek; 1505/08), waardoor de mond van de voormalige Friese Middelzee was ingedamd, In 1600 volgden Het Nieuw-Bildt en Nieuw-Monniken-Bildt (het laatste werd aan de gemeente Ferwerderadeel toegevoegd). De eerste bedijkingen lagen dus to en niet meer aan zee, behalve een klein gedeelte in het uiterste westen, maar ook dit is in 1970 door het aanleggen van een nieuwe zeewering binnendijks land geworden. De dijk, die de eerstgenoemde polders van de Wadden afsloot, kwam Oude-Bildtdijk te heten, terwijl de naam Nieuwe-Bildtdijk gegeven werd aan de zeewering van 1600. Enkele delen van deze dijken kregen een andere naam (soms alleen in de volksmond, zoals de Oosterdijk ten oosten van Oude-Bildtzijl en de Koedijk be westen Nieuwe-Bildtzijl; officieel echter is de benaming Zeedijk (van Westhoek tot De Zwarte Haan). Het deel van de Oude-Bildtdijk van Westhoek tot Dijkshoek (waar de grens met Barradeel wordt bereikt) noemen de Bilkerts Aarmedyk (Nederlands: Armdijk). In 1715/54 zijn de Oude of Westelijke BildtpoIlen en de Nieuwe of Oostelijke Bildtpollen (vanaf De Zwarte Haan tot een eind ten noorden van Nieuwe-Bildtzij1) ingepolderd, waarmee de oppervlakte van Het Bildt ruim 8.000 morgen (meer dan 7.360 hectaren) bedroeg.

Sinds de bedijking der Bildtpollen is de landaanwinning langzaam verder gegaan en thans ligt er ten no orden van de BildtPollen (buitendijks) een groot kweldergebied.

Het Bildt, dat als een der best geslaagde inpolderingen van

Nederland wordt beschouwd, bestaat voor het overgrote deel uit bouwland en staat daardoor in Friesland aan de top. Vooral het noordelijke deel is een akkerbouwgebied bij uitstek en het "motto" van de gemeente: "Aren ut skelpen" is dan ook zeer terecht,

Tot het optreden van de zogenaamde "aardappelmoeheid" in 1941, die tot gevolg had dat er in 1949 overheidsbepalingen werden ingevoerd aangaande de teelt van aardappelen- had Het Bildt een wereldnaam op het terrein van de aardappelexport. Vooral de "N.V. Friesche PlantaardappelExporthandel" te St--Iacobi-Parochie (voorheen "Dijkstra en gebr, Miedema") heeft pionierswerk verricht, AI in het begin van 1900 werden consumptieaardappelen uitgevoerd, maar de poters toch hebben St-Jacob, ja heel Het Bildt, een goede naam gegeven,

Ook andere exporteurs verrichtten prachtig werk; we noemen slechts "Maison Martin van Dijk" te St.-Anna-Parochie. AIle bedrijven zijn de een na de ander - op een enkele uitzondering na - verdwenen en het is momenteel de Z. P. C. die (met een eigen kweekbedrijf op de Bi1dtpoIlen, niet aIleen voor aardappelen) een grote sorteerinrichting te St-Jacob bezit: de cooperatie betreffende zaaizaad en pootgoed bleek ~n be~oefte te zijn, waaraan de andere bedrijven op Het Bildt met konden voldoen, Het is echter te simpel om te zeggen dat de laatste uitsluitend daardoor van het toneel verdwenen, maar het zou ons te ver voeren hierop nader in te gaan ,

Behalve aardappelen worden op Het Bildt uiteraard ook andere akkerbouwprodukten verbouwd, Bovendien is de fruit- en bioembollenteelt niet onbelangrijk,

In de Zuidhoek van Vrouwen-Parochie (en nu zijn we in de veeteelt-sector) werden verschillende stamboekstieren gefokt die maar weinig minder de naam van Het Bildt hebben uitgedragen dan de pootaardappelen.

Industrie vindt men op Het Bildt niet, Er zijn een jam-, een haverrnout- en een vlasfabriek, drie zuivelfabrieken en ver-

schillende olieslagerijen geweest, maar alle werden ze opgeheven, evenals de rnoderne warrn-watervlasroterij,

Hoe is Het Bildt een Hollandse enclave geworden? De Friozen haddon de inpoldeting met aangepakt en het was Georg (loris) van Saksen, bestuurder van Friesland (1504/15), die met Jacob, Floris, Dirk Oom van Wijngaarden en Thomas Beukelaar Simonsz., alien lit de orngeving van Dordrecht, een overeenkornst sleet om de Middelzeernond te bedijken, Voor een deel was deze trouwens reeds kweldergebied, maar de zee had er nog vrij spel, Het "opgebilde" land (vandaar de naam:

Het Bildt) werd door werklui nit Holland - zoals we al zagen bedijkt: vooral de Hoekse Waard en andere Zuidhollandse eilanden lever den de polderwerkers, De eerste boeren kwamen waarschijnlijk uit de buurt van Sassenheim en andere Zuidhollandse streken, hoewel ook West-Friesland en Wieringen hun aandeel in de immigratie hadden,

De oorspronkelijke namen der parochiedorpen wijzen uitsluitend in Zuidhollandse richting: Wijngaerden, Altoenae en Kijfhoeck (nu respectievelijk: St.-Jacobi-, St-Anna- en Vrouwen-Parochie), maar de taal van Het Bildt bevat ook Westfriese elementen, Het Bildts is wel een zeer duidelijk voorbeeld van een mengtaal: Zuidhollandse, Westfriese, Friese en "eigen" woorden, vonnen enzovoort hebben het een geheel eigen karakter gegeven, Ook in andere opzichten kreeg Het Bildt een apart cachet, onder andere door de verkaveling van de grond, de landmaat morgen (met een geheel afwijkende oppervlaktemaat), de bouwwijze van veel boerenplaatsen, aard en karakter der bewoners, verschillende "volksgebruiken", maar vooral door de geslachtsnamen en (in veel mindere mate trouwens) de voomamen,

Het gemeentewapen (een schild van lazuur, gedekt met een gouden kroon en beladen met drie asgrauwe kinkhoorns in boven elkaar liggende richting aangebracht, waaruit korenaren te voorschijn kornen) symboliseert het ontstaan en het zijn dan de gemeente, evenals de gemeentevlag dit doet, zij het op geheel andere w:ijze, bijzonder mooi,

De Bilkerts hebben tot voor kort een bestaan in de landbouw gevonden, maar met de sterk doorgevoerde mechanisatie (de modernste machines maakten op Bet Bildt hun entree) moesten velen in industrie, op kantoor enzovoort - vooral te Leeuwarden ? een baantje zoeken, Werkten er destijds tien of meer arbeiders bij cen boer, thans zijn dat er een of twee, Bet Bildt bleef daarmee wel een agrarisch karakter houden, gezien de produkten die het levert, maar de Bilkerts werden voor verreweg het grootste deel agrarier af,

Met de kustvisserij op de Wadden (hating; bokkingrokeriien) was al bij het afsluiten van de Zuiderzee, toen hating wegbleef, een andere bestaansbron verloren gegaan, hoewel dcze vtsseri] nooit vee! heeft betekend,

Toch is het op Het Bildt geen "dooie boel" geworden:

St-Jacob heeft bijvoorbeeld een aantal transportbedrijven met totaal een grotere tonnage dan welk dorp in Friesland ook, St.-Anna is in meer dan een opzicht een centrum-functie gaan vervullen (winkels, drukkerijen, scholen, culturele en sociale instcllingen enzovoort), Vrouwen-Parochie en OudeBildtzijl vechten voor hun bestaan,

Geen "dooie boel" dus, maar wei anders is het op Het Bildt van nu: de agrarische "revolype" met de gevolgen van dien, noemden we reeds. Veel, heel vee! zou hieraan toegevoegd kunnen worden: het "omgaan" van het gemeentebestuur van "links" naar "rechts" bij de laatste raadsverkiezing; het teruglop en der onkerkelijkheid (in 1947 nog 35 procent): het wegtrekken der bewoners van de Oude- en Nieuwe-Bildtdijk, met veelal als gevolg het op grote schaal afbreken der woningen; de vestiging van Hollanders en Duitsers aan onder andere gonoemde dijken; het verschijnsel der "tweede huizen", enzovoort enzovoort, Ja, we mogen veilig stellen dat Het Bildt vrijwel alles heeft verloren of bezig is te verliezen wat eens h~t Bildtse 1~!1d een zeer apart karakter gaf, Alleen de hoge dijken, de wijde verten en nog enkele inherente elementen zullen straks het gezicht van Het Bildt bepalen,

1. Bij het oude gemeentehuis van Ret Bildt, dat tot 1928 aan de Smalle-Kant van het Oosteinde (nu: Van Harenstraat) te St-Anna-Parochie in het hartje van het Bildtse land stond, beginnen we onze tocht, Hoe gemoedelijk en eenvoudig is alles nog: het groepje aan de linkerhand, van wie enkelen een ouderwetse boodschappenmand aan de arm hebben, en de mannen op de brug: allen nog de pet op,

~f. flr~:"1a yarochie 0 -,:;,

'" ""OC '" W..Q1,..."L ..<'v<-~' !-'-'--

"-0-/ 0 J ~c-<N'-' I-:J--"/l"j:A 2-'QV-...A.- -'; QW" trP N

rr : ,:-v>" hvl'.o

2. Direct aan de westkant van het oude gemeentehuis zien we de hervormde kerk in grote soberheid, Neen, in deze kerk trouwden Rembrandt en Saskia niet in 1634, maar in een oudere op dezelfde plaats. WeI is in dit gebouw een bijeenkomst gehouden die 66k is blijven voortleven: in 1889 hield F. Domela Nieuwenhuis er voor bijna dertienhonderd personen een vlammende politieke rede! De strijd tussen arbeider en boer woedde op Ret Bildt in aile hevigheid,

Ooste <1 St A r a p

3. Ret is het Oosteinde (Bildts: Oasteand) dat door de rust die er van uit gaat - slechts een paard-en-wagen met in de verte een straatveger "vullen" de hoodfstraat van het dorp - een aantrekkelijk decor biedt.

4. In een woord idylliseh is het gezicht op het Oasteand als we het helemaal langs zijn gegaan en ons omdraaien om er op terug te zien (naar het westen). Het is lekker koel onder al die bomen. De vaart is nog niet gedempt. De brug, direet reehts, brengt ons naar het Grietmanspad (nu: Grietmansstraat).

5. Aan het Grietmanspad kunnen we "Huize Oostenburg" (door de Bilkerts ,,'t Slot" genoemd) bewonderen, dat in 1843 voor jonkheer Tj, A.M.A. van Andringa de Kempenaer, grietman van Het Bildt, werd gebouwd onder leiding van de Leeuwarder bouwmeester T. Romein. Een koetshuis, tuinmanswoning, plantsoen, boomgaarden en landerijen hoorden bij dit machtige bouwwerk. Reeds in 1866 is het gesloopt.i.

6. Op de plaats van het koetshuis van het voormalige "Slot" is in 1866/67 de christeliike nation ale school gezet, die "Slotschool" kwam te he ten. Op een ander deel van het terrein zou later de christelijke kleuterschool "Ret Koetshuis" worden gebouwd, De schatrijke edelman zou zijn ogen thans helemaal niet meer kunnen geloven, als hij het scholencomplex zag dat de naam van zijn "Slot" draagt.

7. St-Anna-Parochie (Bildts: St-Anna) ligt tot ver in de twintigste eeuw verscholen in de boomgaarden, waarin vooral appels, peren, pruimen en bessen worden gekweekt. De "St.-Anna-baai" is een rode bes met een uitstekende naam, Hier zien we de baaiploksters (Nederlands: bessenpluksters), met mandjes aan de arm, in een boomgaard, Jammer dat door de sterke dorpsuitbreiding veel boomgaarden moesten verdwijnen,

8. Iri 190 I kunnen we per "spoor" Ret Bildt 66k -voor een groot deel- verkennen, want in dat jaar kwam de treinverbinding met Leeuwarden tot stand, zowel voor reizigers- als goederenvervoer, Vier stations en twee "haltes" moesten daarvoor worden gebouwd. Er zijn dagen dat we tientallen wagons met de beroemde Bildtse pootaardappelen zien rijden, Het wegvervoer is de oorzaak geweest dat de lijn in 1971 is opgeheven. Op dit plaatje gaat de passagierstrein bijna geheel schuil achter een goederenwagen,

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek