Kerkwijk in oude ansichten

Kerkwijk in oude ansichten

Auteur
:   J.H.G.J. van Heeswijk
Gemeente
:   Kerkwijk
Provincie
:   Gelderland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-4401-8
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Kerkwijk in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

De bewoningsgeschiedenis van de in dit boekje behandelde dorpen gaat vele eeuwen terug. De tot nog toe oudste nederzetting werd gevonden op de Burge, ten zuiden van Bruchem. Hier vond men klokbekerscherfjes van circa 1800 jaar v66r Christus, AI in de Romeinse tijd was er bewoning op de stroomruggronden, die over Bruchem en Kerkwijk naar Delwijnen lopeno Hier zijn ook sporen van Romeinse bewoning gevonden.

Kerkwijk moet vanouds het kerkelijk centrum zijn geweest. Het is verrn oedelijk met Bruchem en Boven-Delwijnen het mooiste voorbeeld van een langgerekte Frankische boerennederzetting. De woongedeelten waren naar het bouwland (de Eng) gekeerd, waar de Achterstraat liep. Vlak achter het huis is de grand uitgegraven om de erven mee op te hogen tegen de overstromingen. De belangrijkste toegang voor het vee en de hooiwagens was hier via een dam door het afgegraven onland (griend van Den Treffer bij Hemelrijk).

Bruchem, Delwijnen en Kerkwijk waren oudtijds dagelijkse (= lage) heerlijkheden, terwijl Nederhemert een hoge heerlijkheid was. Dat wil zeggen dat Nederhemert een eigen rechtbank bezat, waardoor de heer of namens hem recht werd gesproken, ook in criminele zaken. Voorts had Nederhemert

een eigen dijkstoel. De led en van de familie De Cock zijn waarschijnlijk de oudste bezitters geweest van de heerlijkheden Bruchem, Delwijnen en Kerkwijk. Achter hun naam zetten zij die van hun heerlijk bezit. Zo komt het geslacht De Coc(k)q van Delwijnen nog steeds in de Bommelerwaard voor. De De Cocks stammen af van de Franse familie de Chatillon, van wie zij ook het familiewapen voerden. Ditzelfde wapen wordt thans nog gevoerd door de gemeente Kerkwijk. De oudste heren van Nederhemert zijn naar aile waarschijnlijkheid de Van Hemerts.

De bewoners van deze dorpen hebben eeuwenlang gestreden tegen het water. Duidelijke sporen daarvan vindt men thans nog terug. Na de bedijking zijn de boerenerven verder opgehoogd. Dit was noodzakelijk geworden omdat, wanneer de dijk rond de Bommelerwaard bezweek, de waterstand daar veel hoger opliep, dan voor de bedijking. Men zocht dan hoger gelegen plaatsen op, bijvoorbeeld de kerk. De vloer van het koor van de kerk in Kerkwijk lag hoger dan die van het schip. Maar dit bleek bij de overstroming in 1861 nog niet voldoende te zijn (zie vloedteken aan de noordzijde van de toren). Daarom is ten oosten van de kerk na 1861 een vluchtheuvel aangelegd, evenals in de andere binnendorpen

Bruchem en Delwijnen. Gelukkig zijn deze vluchtheuvels nooit gebruikt.

Delwijnen heeft ook een reeks opgehoogde woonerven. Hier is in 1861, ten gevolge van de overstroming, een aantal boerderijen in elkaar gezakt en in Nederhemert weer opgebouwd. Het gevaar van schade bij overstroming woog toen zwaarder dan de ligging dichter bij de landerijen. Het grasland werd toen niet voor melkveehouderij gebruikt, maar voor jongvee, paarden, hooiwinning en ook voor de handel. In Nederhemert stonden veel boerderijen dieht bij de dijk en ook veel huisjes tegen de buitenteen van de dijk in het westen, waar geen risieo bij ijsgang optreedt.

De wateraverlast en de oorlogen zijn in de gehele geschiedenis van de Bommelerwaard de grate factoren geweest, die remmend hebben gewerkt op de welvaart van deze streek. De vele dijkdoorbraken troffen vooral de bewoners van het laaggelegen middengebied van de waard. Deze bevolking bestond uit een klein aantal grote boeren, wat handwerkslieden en kleine middenstanders, die maar net aan het bestaansminimum kwamen, en verder uit land- en fabrieksarbeiders en wat keuterboertjes. De arbeiders vonden 's zomers werk bij de boeren of op de steenfabrieken. Bijna allemaal hadden ze een stukje

grand. De lonen waren laag en in de zomer en het najaar moest de kost ook worden verdiend voor de wintermaanden, want dan was er geen werk. Vandaar dat graepen arbeiders uit deze streek onder andere naar de Zuidhollandse eilanden trakken om daar mee te help en bij de oogst. Het streven van deze arbeiders was erop gerieht zelf boer te worden. Vandaar de vele keu terboertjes in deze dorpen.

Een symptoom van de geringe mate van welvaart waarin onze graotouders moesten leven was onder andere het grate aantal geiten, dat hier werd gehouden ("de koe van de eenvoudige man"). Voor de gezinnen van de arbeider en de keuterboer leverde de geit melk voor het eigen gezin en mest voor het land. De kosten van onderhoud waren gering: wat gras en hooi van de wegbermen en afval van het huishouden.

Een ander verschijnsel was het grote aantal kleine huisjes, die nu wei schilderachtig aandoen, maar die vaak werden bewoond door grote gezinnen en weinig of geen leefruimte boden. Bij de waterramp van 1861 werden vele van deze huisjes weggespoeld, want ze waren vaak maar van leem, vlechtwerk en ongebakken stenen opgetrokken. Na 1861 zijn ze vaak in rijen gebouwd langs de berm en van de kaden en de polderwegen, op poldergrond!

VERANTWOORDING

Met dit boekje is thans de gehele huidige gemeente Kerkwijk in oude ansichten en foto's behandeld, want in dezelfde serie verscheen in 1976 reeds een boekje van Gameren en Nieuwaal.

Evenals bij het samenstellen van andere boekjes, heb ik getracht zoveel mogelijk nog niet eerder gepubliceerde ansichten en foto's op te nemen.

Het aantal oude ansichten van de meeste dorpen is zeer gering. Aileen het Eiland Nederhemert vormde daarop een gunstige uitzondering. Wei zijn er van de verschillende dorpen series foto's in omloop, waarop in een kader met de hand de plaatsnaam staat aangegeven. Deze toto's zijn blijkbaar door dezelfde fotograaf gernaakt, omdat ze van hetzelfde type en uit dezelfde tijd zijn (1910). Zie de afbeeldingen 3,5,7, 10 en 11.

Toch geeft ook dit boekje naar mijn mening een goed beeld van de behandelde dorpen in grootvaders tijd.

Bij het verzamelen van het materiaal en het samenstellen van de onderschriften heb ik wederom veel medewerking ondervonden. In het bijzonder van mevrouw E.M. de Jong-van Meeteren te Delwijnen en de heer J. van Voorthuizen te Kerkwijk, die met veel energie het materiaal bijeen brachten, waaruit dit werkje is opgebouwd.

BERNE

1. Het "Oude Huys te Berne" heeft nooit binnen de abdijmuren gelegen en was, volgens overlevering, of brouwerij of tiendschuur, misschien provisorhuis. Het hoge voorste deel zou dan als brouwerij hebben gediend. De drie "zolders" boven de grate woonkamer dienden als opslagplaats voor hop en gerst. Achter de tegels in de haard werden drie kleine oventjes aangetroffen en onder de haardplaat yond men nog glasdruppels, wat erop duidt dat met de mond flesjes werden geblazen. Dit alles wijst er inderdaad op dat er in vroeger dagen (middeleeuwen? ) in dit huis een brouwerij gevestigd is geweest. De aangrenzende boerderij die nog net op de foto is te zien, dateert van latere tijd, Dit was te zien aan de stenen, die van veel jongere makelij zijn. Deze foto, gemaakt in 1941, geeft het "Oude Huys" weer in de oorspronkelijke staat, dus voor de restauratie.

2. De zeventiende-eeuwse boerderij "De Hoef" stond aan de Moffendijk te Berne, op grond van de in 1579 verwoeste premonstratenzer abdij van Berne. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd ze in 1944 in brand geschoten. Links staat een eest of bakhuisje, waarin vroeger het brood werd gebakken. "De Hoef" werd bewoond door de familie De Wilt.

BRUCHEM

3. In deze tijd kan men zich moeilijk indenken dat deze weg eens de grote verkeersweg was van 's-Hertogenbosch naar Utrecht. Deze foto werd in 1912 genomen bij de Oude Tol, op de gemeentegrens van Kerkwijk en Zaltbommel. Links staat het oude, thans nog bestaande, tolhuis en rechts woonde de familie Van Driel.

BRUCHEM

UIIll'. H. J .? an d. Card. & Cc., z.Jtbomm.l.

4. Een voor sehilders en fotografen aantrekkelijk plekje vormde weI het sluisje over de Bruchemse wetering. In het verlengde van de Krangsteeg, reehts op de foto, liep de Grote Steeg. De straat links langs de huisjes was de Kleine Steeg. Deze huisjes, waarin vaak twee gezinnen moesten leven, werden na de grote watersnood van 1861 gebouwd op grond van de dorpspolder. In de huisjes aan de linkerkant woonden van voor naar aehter: A. van Zuidam, de familie Van Hekezen, de familie J. van der Meer en de familie T. van der Meer.

5. Het op deze foto niet zichtbare schip van de hervormde kerk van Bruchem is waarschijnlijk het oudste gedeelte van deze kerk (dertiende eeuw? ). Aan de oostzijde is hiertegen later het hogere koor opgetrokken. De bouwwijze doet vermoeden dat dit in het begin van de veertiende eeuw heeft plaatsgevonden. De kapel aan de zuidzijde, thans consistoriekamer, is waarschijnlijk in de vijftiende eeuw verrezen. Links staat de boerderij van C.A. Heijstek met de typisch laat negentiende-eeuwse tuinaanleg.

Herv. Kerk te Bruchem

6. Zo zag het Kerkpad te Bruchem eruit in 1903; een beeld hoe fraai onze dorpen er toen uitzagen in hun landelijke rust en met een weelde aan beplanting. Deze foto werd genomen vanaf het erf van Kiske Dingemans met rechts de boerderij van de familie Heijstek. Op de achtergrond, tussen de bomen door, ziet men nog juist iets van het rond 1840 gebouwde huis "Groenhoven".

7. Overal waar een fotograaf aan het werk is, trekt dit de belangstelling van de jeugd, Dit was ook in 1910 in Bruchem het geval. Dit kiekje werd gemaakt in de Dorpstraat. Rechts staat de boerderij van C.A. Heijstek, thans van de familie Looijen. Op de achtergrond rechts de boerderij van de familie W.H. van Rheen in de Peperstraat. Niet aile kinderen op de foto hebben we kunnen herkennen. De vierde van links is Dirkje de Bijl en vervolgens zien we Jacob Mulders, Johan Vos, Willemke Vos, de kinderwagen met Metje Dingemans Dirkdr. erin en Ditje Sterrenburg. Achter de kinderwagen staat een jongen Van Hekezen en achter hem Dirk van Driel. De lange jongeman in het midden is c.A.G. van Rheen.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek