Kruiningen in oude ansichten

Kruiningen in oude ansichten

Auteur
:   C.P. Pols
Gemeente
:   Reimerswaal
Provincie
:   Zeeland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-4407-0
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Kruiningen in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

INLEIDING

Onder de dorpen van het oude Zuid-Beveland heeft Kruiningen altijd een belangrijke plaats ingenomen, Evenals tegenwoordig heeft het vroeger een stem in het kapittel gehad, waarmee terdege rekening werd gehouden. Cruiningen, zoals het in oude stukken voorkomt, dankt zijn naam aan de schorren die boven water staken, kruinen, die met de Zeeuwse uitgang inge, dat water betekent, samen deze dorpsnaam vormen.

In het bezit van een telg uit een hoog aanzienlijk geslacht, stond de heerlijkheid Kruiningen reeds in de dertiende eeuw als een vrije heerlijkheid bekend. Bovendien waren zijn bezitters in het begin van de vijftiende eeuw erfburggraven van Zeeland. Erfburggraaf van Zeeland te zijn betekende zoveel als rijke invloed te bezitten en de Kruiningse edelen wisten van deze bevoorrechte positie goed gebruik te maken om hun heerlijkheid en het dorp met voorrechten te begiftigen. Zo wisten zij een eigen rechtbank te verkrijgen, alsmede aparte keuren die in 1386 door hertog Albert werden vernieuwd en veranderd. Een week- en jaarmarkt behoorden ook tot deze voorrechten.

In oude tijden vormde Kruiningen een afzonderlijk eiland, ten westen bespoeld door de stroom Yerseke, waarnaar het gelijknamige dorp werd genoemd, in de richting van de tegenwoordige Zanddijk, die na de ondergang van de Oostwatering wegens de gevaarlijke toestand van Kruiningen aanmerkelijk werd verbreed. In het oosten werd de heerlijkheid bespoeld door de stroom de Hinkelinge.

Het dorp Kruiningen zelf is zeer oud want het ambacht Kruiningen wordt reeds in 1203 in het oorkondenboek van Van den Bergh genoemd. Sedert 1258 worden dan de edelen van Kruiningen vermeld. De eerste die wij hier aantroffen was de edelman Godefroid van Cruiningen. In dit geslacht bleef de heerlijkheid onafgebroken tot 15 januari 1612, toen de

laatste mannelijke afstammeling, Maximiliaan, overleed; hij liet vijf dochters na, van wie er vier ongehuwd overleden. Na de Munsterse vrede schijnt de heerlijkheid aan het geslacht Van der Nisse te zijn overgegaan. Door het huwelijk van Cornelia van der Nisse kwam Kruiningen aan Anthonie de Huybert, baljuw van Veere. Bij zijn overlijden in 1702 volgde zijn zoon, Pieter Anthony de Huybert, in 1753 nog in leven, hem op. Daarna werd zijn zoon Anthony Joan opvolger, die later tot secretaris van de stad Amsterdam werd benoemd. In de parochierekeningen vonden wij ten slotte in 1777 voor het laatste vermeld: Pieter Anthony de Huybert, Heer van Kruiningen, klaarblijkelijk zoon van eerder genoemde Anthony Joan. Nadien vererfde de heerlijkheid, wellicht door het overlijden van Pieter Anthony, op diens tante, een zuster van Anthony Joan, gehuwd met Pierre Louis de Tavel, een Zwitser (volgens A.J. van der Aa). In 1845 werden de heerlijke rechten uitgeoefend door Willem Prins, die in Amsterdam woonachtig was.

Wat de verschillende bestuursvormen na 1795 betreft, kan melding worden gemaakt van het feit, dat de staatsregelingen ten tijde van de Bataafse Republiek de gemeente afwisselend maakten tot een zuiver administratief lichaam (1798) en tot een soort instelling die de vrije beschikking had over haar huishoudelijke belangen met wat bevoegdheden daarover en de benodigde verordeningen samen te stellen. Deze zelfstandigheid ging onder de regering van koning Lodewijk Napoleon vrijwel verloren, al bepaalde de constitutie van 1806 wel, dat de bevoegdheid van de gemeentebesturen met betrekking tot hun huishoudelijke belangen in een wet zou worden omschreven. Tijdens de Franse overheersing was er absoluut geen sprake meer van gemeentelijke zelfstandigheid. De "Conseil Municipal" diende de Maire slechts van raad en deze laatste was in feite alleen maar een ambtenaar, die volle-

dig ondergeschikt was aan het centraal gezag. Eerst na 1813 wordt door de grondwetten van 1814 en 1815 voorzien in de bestuursregeling op het platteland. De gemeentebelangen werden opgedragen aan de Schout (later burgemeester), een gemeenteraad en een secretaris. In 1825 werd de naam Schout veranderd in die van burgemeester.

Kruiningen heeft een zeer fraai kerkgebouw met een even fraaie toren. De kerk rust op twee rijen pilaren en is zeer ruim. Zij stond voor de hervorming ter begeving van de Deken en het Kapittel van de St.-Salvatorskerk te Utrecht. Vanouds was er een vicarie aan het altaar van de heilige Barbara en Catharina. In 1623 brandde de fraaie torenspits af, doch deze werd weer geheel hersteld. In 1561 werd Heer Aernout van Kruiningen van Voorhoute in de kerk bijgezet. De toevoeging van "Voorhoute" aan zijn naam herinnert ons aan de kleine ridderhofstede "Het Voorhout", te zamen met het kasteel van Kruiningen, die destijds bij het dorp waren te vinden. Het verblijf van de edelen van Kruiningen was het vrij aanzienlijke - helaas verdwenen - achter de kerk gelegen slot van Kruiningen, dat in de dertiende eeuw is gesticht. Het was een van de voornaamste kastelen van Zuid-Beveland, Na het overlijden van Maximiliaan op 15 januari 1612 is het fraaie kasteel dermate vervaIlen, dat het in 1720 moest worden afgebroken. Behalve dit kasteel bezat Kruiningen dus ook nog een kleine ridderhofstede, die de naam "Voorhoute" droeg, welke in 1721 met de grond gelijk werd gemaakt en waaraan de huidige straatnaam Voorhoute ons nog herinnert. Verder lag ten noordwesten van het dorp een Minderbroedersklooster en stond er in de Oost-Hinkelerpolder - ook Onze Lievevrouwpolder genoemd - een mooie kapel, die was toegewijd aan de H. Maagd.

Dat Kruiningen ook van de grote Zeeuwse strijd tegen het water mee kan spreken ligt de meeste bewoners van het dorp,

die de watersnoodramp van 1953 hebben meegemaakt, in feite nog vers in het geheugen. Minder bekend is echter dat op 15 januari 1808 ook de dijk doorbrak, en weI over een lengte van 217 ellen, en veel schade toebracht. Verschillende bewoners verdronken en velen moesten vluchten. Een nieuwe dijk, die met vereende krachten werd aangelegd, kostte f 525.000,-, een enorm bedrag voor die tijd.

Maar we willen het nu echt niet langer over de historie van het dorp hebben, want dit boekje gaat in de eerste plaats over Kruiningen van de laatste vijf en zeventig jaar en over Kruiningers. We hebben daarvoor gezocht op zolders en vlieringen, in kisten en dozen en we hebben ze gevonden, de oude ansichtkaarten en foto's uit grootmoeders tijd. Er bleek uiteindelijk nog heel wat materiaal bewaard te zijn, Uit al die zorgvuldig bewaarde kaarten en foto's maakten we een keus en vooral het achterhalen van de afgebeelde personen bleek soms een ware puzzel te zijn. Tal van mensen zijn ons hierbij behulpzaam geweest en sommigen hebben zich grote moeite getroost om al die namen op te sporen. Hun komt een extra woord van dank toe. Hoewel het een onmogelijke zaak zou zijn aIle narnen te vermelden van hen die hebben meegewerkt aan "Kruiningen in oude ansichten", moeten we hier toch enkele namen noemen: de heren J. Blok, C.M. Goedegebuure en J.M.C. van der Peijl en de dames J. Bouwman-Krijger en J. Meijer-Duindam. Voor hen was het nooit teveel als we hun iets vroegen, terwijl zij er vaak op uitgetrokken zijn om allerlei gegevens te verzamelen. Maar we beginnen nu aan onze wandeling door oud-Kruiningen in de hoop u op aangenarne wijze te laten zien hoe het hier eens is geweest ...

PROVTNCIE ZEELAND.

GKMEKNTE KRUININGEN.

Schaal van. i : 50,000

"- Jl_.,F_-_A~ (1_0'" ~

NuhrZtu.~iM X!Jl¢ ?? ,

f!~;& i !.

-land

s c

I

. I

~o.~ I

l

~ S'pq,,~-u

-_ StcaaJ:· u. KiuU1t~~ti

-~ (kwo/U WIt'!T

__ ]);'11.'. M Jfa;d"

1~'J!«d

+ kit-,

<K ~llol~1I.-·

1JOOBwu:lu,. 18t50. Inwollf!r8.

Uitgave van !lugo SUlinglir te Leeuwarden

Hl66.

2. We komen het dorp Kruiningen binnen via de aloude Zandweg, die toen ook nog eeht het karakter van een zandweg had. Heel knus zijn de witte bruggetjes over de sloot aan de linkerzijde van de weg. De kaart dateert van 1912 en op de aehtergrond ontdekken we nog juist de standerdmolen "De Hoed", die aanvankelijk in Gent (Belgie) stond. In 1857 werd de molen naar hier overgebraeht en opgebouwd op een stuk bouwland van de weduwe M. Poleij-Lavooij en J. van Dijke werd de eerste molenaar op "De Hoed". In 1898 werd bij de seheiding van de nalatensehap de molen toebedeeld aan N.F. van Dijke en in 1949 werd C.J. van Dijke (Zandweg 5) hier molenaar. In 1963 werd de molen >een van de vier standerdmolens die Zeeland nog rijk is - gerestaureerd door molenmaker J. Bos uit Almkerk. Hij is nu weer een sieraad voor het dorp.

,.

" .

.. .. .. .. .. .. A

.. .. .. .. .. .. ..

.. ..

.. S

Q ~

..

3. Bij ons tweede plaatje in dit boek komen we al gelijk in contact met de burgerwacht van Kruiningen. Rond 1900 werd ter plaatse een afdeling van Volksweerbaarheid opgericht en de schietvereniging heette "Christiaan de Wet". Op de bovenste foto maken we, van rechts naar links,kennis met Jan Kole, Adriaan Glerum, J. de Nooijer, Bram Visser, D. van der Peijl, W. van Puffelen, onbekend en Dames Duindam. Op de onderste rij: H.C. Baarens, meester Visser, C. Vreeke, Kees van Iwaarden, burgemeester J.H.O. Dominicus, J.J. Francoijs, opzichter S.B. Blok en M. Kole. In 1880 telde men in Kruiningen drie brandspuiten, waarvan er twee op het dorp waren gestationeerd en een in Hansweert. A. le Clercq was generale brandmeester en H.C. Baarens, J. Okker en J. Bruggeman waren onderbrandmeester. Er waren verder honderd negentig spuitgasten en twee boden.

Ultg. F. VlUl der Peijl No. 13787.

KRUININGEN.

4. We zijn nu in de Dorpsstraat (de tegenwoordige Hoofdstraat) aangekomen en hier domineert het grote huis dat dokter F.D. Koiff van Oosterwijk hier omstreeks 1890 liet bouwen. In de volksmond heeft men het altijd over "de villa" en dat is het dan ook weI. Later he eft hierin ook dokter J. Nieuwenhuijse gewoond, maar de traditie van dokterswoning is niet voortgezet want de huidige arts van Kruiningen, P. Allewijn, woont aan de Rijksweg 1. De villa wordt thans nog gedeeltelijk verhuurd. In 1880 was vrouwe M.e.J. Prins ambachtsvrouwe van Kruiningen en fill. B. Verselewel van der Bilt rentmeester.

5. Een zeer sternrnig plaatje van heel lang geleden, waarvan er maar weinig meer in het dorp zullen zijn te vinden. In het tweede huis van links is tegenwoordig de winkel van M.P. Wondergem gevestigd. De twee mannen die juist per fiets aan komen rijden zijn, van links naar rechts, de post bodes D. Waverijn Izn. en Jac. van den Berge. Wie goed naar de foto kijkt kan zien, dat de brievenbestellers beide zijn uitgerust met een postpenning, die men in die tijd altijd moest dragen wanneer men in functie was. Precies honderd jaar geleden telde Kruiningen 2303 inwoners en was D.P. Dominicus hier burgemeester en secretaris, Wethouders waren A.W. Rernbges en W. Nieuwenhuijze en gemeenteraadsleden waren: A.W. Rembges, W. Nieuwehuijze, J. Vereeke, M. Wondergem, A. Krijger, J.K. v.d. Brink en P. Kole Mzn. Gemeenteontvanger was H.J. de Raad.

Fitg. F. v . ,I. I'~ij!. ~v. 13j8~.

KRCT~IXGE~.

6. Hier zien we een stukje van de oude Dorpsstraat - nu Hoofdstraat - omstreeks 1905, dus zo'n zeventig jaar geleden. We kunnen hier spreken van een zeer rustige Dorpsstraat, die in die tijd nog was geplaveid met de bekende kinderkopjes. Links was in die tijd de smederij van C. Dele gevestigd en de huizen in het midden werden later door andere vervangen (Thijs Fraanje), die op hun beurt het veld moesten ruimen voor een nieuw postkantoor. Links staat in de deuropening van zijn huis, de smid C. Dele en rechts op de voorgrond was destijds de bakkerij van J. Minnaar gevestigd. In het tweede pand van rechts woonde in die dagen rentenier H. Markusse en momenteel is hierin slagerij Jac. Baert gevestigd (Hoofdstraat 51).

7. De Hoofdstraat omstreeks 1912. In "De Nieuwe Kronyk van Zeeland", van M. Smallegange, lezen we omstreeks 1840 dat het dorp Kruiningen een grate schone plaats is met een boornrijke straat, benevens een marktplaats en enige mindere stegen, Men telde er toen in de kom van het dorp 132 huizen en 770 inwoners. Op deze foto ziet men links onder andere het zakenpand van J. Blok Azn., dat thans woonhuis is van I.J. Quaak. Op de plaats van het derde huis van rechts - destijds bewoond door het hoofd van de school, J. Verhage, - is nu de AMRO-bank gevestigd (Hoofdstraat 54). Het rneisje met de witte schort (midden) is Betsy Kole en naast haar staan Anton Verbraeck en Piet Snoep, de latere horlogemaker en klokkeluider. Helernaal links woonde Piet Snoep en thans is hierin cafetaria J.P. Bauer gevestigd.

8. We laten u even kennis maken met dorpsveldwachter Jacob van Kleunen, die Kruiningen als gemeenteveldwachter heeft gediend van 1 mei 1919 tot 1 maart 1943. Een respectabel aantal dienstjaren! Jacob van Kleunen werd op 23 december 1893 te Kattendijke geboren en huwde op 23 mei 1918 te Goes met B. Schipper. Aanvankelijk was Van Kleunen agent van politie in Middelburg, maar hij volgde in 1919 te Kruiningen Jacobus de Nooijer op. Toen Van Kleunen in 1919 in Kruiningen arriveerde was het juist koninginnefeest geweest en moesten prijzen worden uitgereikt, De burgemeester yond het nuttig om de nieuwe veldwachter maar gelijk aan de bevolking te tonen. De kersverse veldwachter werd in een oud uniform van een voormalige zondagsveldwachter gestoken en de jeugd van Kruiningen noemde hem al direct de nieuwe De Nooijer en dat hebben ze nog weI een poosje volgehouden. Van Kleunen heeft destijds ook nogal wat bemoeienis gehad met woonwagenbewoners, die hun wagens overal neerzetten en ook zigeuners, die hun bivak opsloegen bij de buitenhaven van Hansweert, hebben veel nachtrust van hem opgeeist. In Kruiningen woonde de gemeenteveldwachter aan de Dorpsstraat B.80 (nu Hoofdstraat 56 en bewoond door de dames M. en S. Pasman). Als bijzonderheid kan nog worden vermeld, dat Van Kleunen de laatste gemeenteveldwachter in Kruiningen is geweest en nu verblijft in "Huize Nieulande" te Krabbendijke. Als we goed zijn geinformeerd heeft Van Kleunen in Kruiningen bij ruirn negenhonderd huwelijken geassisteerd, omdat hij destijds behalve veldwachter ook bode was.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek