's-Gravenhage in oude ansichten deel 1

's-Gravenhage in oude ansichten deel 1

Auteur
:   Johan Schwencke
Gemeente
:   's-Gravenhage
Provincie
:   Zuid-Holland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-3436-1
Pagina's
:   168
Prijs
:   EUR 19.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek ''s-Gravenhage in oude ansichten deel 1'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  9  |  >  |  >>

INLEIDING

Wie zich geregeld bezighoudt met prentbriefkaarten, komt er niet meer zo licht toe de oorsprong en de betekenis van dit woord na te gaan; men is er te zeer mee vertrouwd. Verdiepen we ons in dit probleem, dan blijkt al spoedig dat de bedoelde kwalificatie niet zuiver weergeeft welke soort kaarten zij omvat. Samenstellers van woordenboeken hebben er kennelijk ook het hoofd over gebroken welke omschrijving passend zou zijn. Deze is trouwens te kort om goed te zijn. Van Dale noemt een prentbriefkaart "een gei1lustreerde briefkaart" en Koenen spreekt van "een briefkaart met een of andere (gekleurde) afbeelding", waaraan als nadere bepaling de aanduiding "ansicht" is toegevoegd. Deze Duitse benaming is al ras zo verbreid geworden dat zij algemeen verstaanbaar is en zij wordt nog geregeld gebruikt, waardoor zij bijkans tot de Nederlandse taalschat is gaan behoren.

Het woord ansicht geeft vrij zuiver het karakter van de kaart weer. Wij weten wat ermee wordt bedoeld. Wellicht ook daardoor dat wij aanvankelijk menen de wieg in Duitsland te moeten zoeken. Hieromtrent bestaat echter generlei zekerheid. Wat moeten we eigenlijk onder een prentbriefkaart verstaan? In beperkte zin verbinden we hieraan voetstoots de gedachte aan een stadsgezicht en we doen dit vooral bij het bezigen van het woord ansicht. Het is al jarenlang gebruik zulk een stuk toe te zenden aan verwanten en vrienden, wanneer men met vakantie elders vertoeft. Er

zijn echter ook talloze kaarten die be trekking hebben op bijzondere gebeurtenissen, bijvoorbeeld bij het hof. Hiervoor is benaming ansicht minder op haar plaats. Ook die van prentbriefkaart strookte niet ten volle met de technische wijze waarop de voorstelling tot stand is gekomen. Hierover straks meer. Het is opvallend dat omtrent de eeuwwisseling tal van prentbriefkaarten, om dit woord af en toe te gebruiken (en we den ken dan aan het stadsgezicht), in Duitsland werden gedrukt. Veelvuldig komen we op die voor ons land uitgegeven stukken de naam Dr. Trenkler Co, Leipzig, tegen. Maar tevens treffen we als uitgevers aan: J.P. Nauta te Velsen, H.S. Speelman, N.J. Boon en J.H. Schaefer te Amsterdam, Jos. Nuss en Co te Haarlem en van Haagse uitgevers ontmoeten we namen als Th.J. de Koning, Erven W.A. Beschoor, H.H. Klaasen (sedert 21 mei 1889 in de Prinsestraat gevestigd), verder P.J. van Leeuwen en Zoon, mevr. A.M. Amiot, G.W. Belinfante, F.J. Schanekamp, E. Visser van Weeren jr., J.G. Happel, C.W.M. Roskes en Weenenk en Snel. Wij hebben echter de indruk dat de uitgever te Leipzig het leeuweaandeel van de ansichten verzorgde. Vandaar wellicht dat op die kaarten woorden zijn gedrukt als "Groete uit 's-Gravenhage". Kennelijk is op deze vorm het Duitse "Gri.isse" van invloed geweest, vandaar dat in het Nederlands de laatste letter is weggevallen. Ook "groetenisse" hebben we aangetroffen.

Maar nu het vraagpunt waar de prentbriefkaart is geboren, in Duitsland of in Nederland. Of misschien nog wel in een ander land. Naar onze mening zal dit moeilijk kunnen worden uitgemaakt. De gewoonte kan zelfs in twee Ianden tegelijkertijd zijn ontstaan. Met andere zaken is dit ook weI het geval geweest, doordat omstandigheden en toestanden zowel op de ene als op de andere plaats tot dezeIfde noviteit hebben geleid. Wij weten dat de ansichtkaart in Duitsland voorlopers he eft gehad. Dit kan worden afgeleid uit het boek dat in 1960 is verschenen van C. Lauterbach en A. Jakovsky: "Postkarten-Album - auch eine Kulturgeschichte", Verlag M. Dumont Schauberg, Keulen. In dit werk ging het vrijwel voomamelijk om anti-kunst (kitsch), bedreven sedert de Frans-Duitse oorlog van 1870.

Houden wij ons thans verder met eigen land bezig, omdat het hier gaat om het geven van een beeld van ,,'s-Gravenhage in oude ansichten". Het zou aantrekkelijk zijn te kunnen vaststellen hoe en wanneer de eerste Nederlandse gedrukte prentbriefkaart als ansicht (alzo die voorzien van een stadsbeeId) is ontstaan. Het zal weinigen bekend zijn dat H.G. Icke jr. (geboren te Amsterdam op 15 augustus 1855 en overleden te Den Haag op 6 december 1942), tekenaar, lithograaf, maar vooral naam gemaakt hebbend als etser, een door de postdienst uitgegeven briefkaartformulier heeft voorzien van een pentekening, die een

scene uit een toneelstuk weergeeft. Hij heeft deze kaart op . 26,feb;ruari .1875 verzonden bij wijze van proef, ten einde te kllnne1}.,vaststellen of zij als poststuk zou worden geweigerd"Qlj.11 wel aanvaard. Zij bereikte haar bestemming op 27 februari. De toeleg was derhalve gelukt en hiermede was feitelijk, naar de zuivere zin des woords, de eerste prentbriefkaart geboren, althans dit kan worden beschouwd ais de voorloopster van de gewone prentbriefkaart. Let vooral op de eerste lettergreep van dit woord, want de kaart bevatte een oorspronkelijke pentekening, niet een via een druktechniek verkregen reproduktie. Aan de benaming werd dus ten volle recht gedaan. Het gaat hier alzo om een unicum in de prille geschiedenis van deze materie, waarbij, maar dit is secundair van betekenis, de geschiedenis van de prentbriefkaart schuchter, nochtans aanwijsbaar, begon. Om der wille van de curiositeit beelden wij hierbij de beide zijden van deze kaart af. Uit de adreszijde blijkt dat de verzending geschiedde tegen het toen geldende tarief van tweeen-een-halve cent voor beschreven postkaarten; het drukwerktarief bedroeg toen een halve cent.

Het heeft ongetwijfeld een aantal jaren geduurd voordat de prentbriefkaart, voorzien van stadsgezicht of een andere voorstelling, die bij het publiek in trek zou zijn, in gebruik kwam. Vermoedelijk is dit gebeurd tegen of in het laatste decennium van de negentiende eeuw. Men had toen de beschikking over allerlei re-

produktiemethoden voor vermenigvuldiging en er kwamen steeds nieuwe bij, zoals de vervaardiging van lichtdrukken, rotogravures, enzovoort. Het zou te zeer een technische verhandeling worden wanneer we daarvan hier de historie beschreven; deze begint immers bij de uitvinding van de fotografie door onder anderen Niepce en Daguerre, door de laatste vervolmaakt in de jaren 1839/40. In het prille begin van onze eeuw blijkt er in de produktie van prentbriefkaarten een hausse te zijn geweest, hetgeen kan worden opgemaakt uit het vrijwel gelijktijdig verschijnen van verschillende uitgaven op dit gebied. Bij de beoordeling van de op die kaarten weergegeven stadsbeelden moet men op zijn hoede zijn. Van de uitgever J.G. Happel te Den Haag bestaan kaarten, kennelijk in serie in de handel gebracht als motieven uit "Oud 's-Gravenhage". Een prentje van het tolhek aan de Scheveningseweg is de reproduktie van een litho uit het jaar 1855 van de hand van de kunstenaar H.W. Last (1817-1873). In die tijd was er nog geen sprake van prentbriefkaarten. Voor een boek van deze aard kon de keuze uiteraard slechts beperkt zijn , Binnen het kader waaraan wij gebonden waren, hebben we daarom gestreefd naar veelzijdigheid. Bij het beschouwen van de afbeeldingen komt men tot allerlei verrassende ontdekkingen. Wat ouderen onder ons waren vergeten, daagt weer op uit het verleden en zij zuilen er met weemoed over mijmeren. Dit beeldenboek

biedt allerlei facetten van het dagelijks leven in een achter ons liggende periode. Zeden en gewoonten stralen ons eruit tegen, wij zien de vroegere mode in de kleding, wij worden getroffen door au de middelen van vervoer, door veranderingen in winkels, straten, plein en en plantsoenen en bovenal door de gemoedelijkheid van het stadsbeeld. In allerlei opzichten is een verzameling prentbriefkaarten uitermate boeiend en men kan ze be schouwen uit cultuur-historisch oogpunt, maar andere zaken evenzeer emit aflezen. Meer dan eens is ons gebleken dat men elkaar in dezelfde stad een ansicht zond bij wijze van groet of gelukwens. Ook het kennisnemen van oude postzegels is interessant, men zou zelfs het stelsel van posttarieven, die over een bepaald aantal jaren van kracht waren, emit kunnen opbouwen. Het is om al die redenen dan oak zo jammer dat tal van kaarten en coilecties verloren zijn gegaan. Gelukkig dat de laatste tijd meer aandacht aan deze documenten wordt besteed.

Er is enkele malen een paging gedaan de prentbriefkaart met stadsgezicht in de sfeer van de grafische kunst te brengen door de beelden met de pen te tekenen of te etsen. Voor grote prenten is het lofwaardig wanneer kunstenaars zich wijden aan het noteren van stadsgezichten,omdat zij een andere sfeer weten te treffen dan de fotocamera. Doch het een zowel als het ander wordt nog altijd te weinig gedaan. Toch is het in beeld brengen van de stad -

"

??. '.! -.

, ~.c. v

I 4/./

~ST~"9 riefkaart. (~

~ ?.,O :11

f,..' :J> -

..?. ' '/c 8. Y2CE. ~

c- "e. (' (XI' .

Aan... ~~~ ..... ~l .. '-de.kW' .... ~a .. LUt!....... .

..... /r C4c"*'.~b~ ....?....................... , .

...... t?'"1~ .. c~~g~ Cl.. 1.6&': .

._~ te A 1/ ~ .?.. _. /

,]J~~"~aMY"

c

o

!~

? .?.

~

~ ~

~

~ ..k

" J

wij bedoelen hier ook de buitenwijken - van veel belang, van de oude binnenstad in het bijzonder, omdat daar voortdurend veel veranderingen plaatsvinden. Wij ervaren het in deze tijd maar al te sterk.

Ten slotte zij de aandacht gevraagd voor een Hagenaar die voortdurend wees op ongerechtigheden in de straten van onze stad als gevaarlijke punten voor ouderen of verkeerde maatregelen voor kleine neringdoenden. Hij legde de vinger op de wonde plek en publiceerde zijn bezwaren in een eigen uitgaafje , getiteld "Haagsche Penkrasseri". Het was l.A. de Bergh (1844-1888). Wellicht is door zijn toedoen het beeld van een Haagse straat, zij het slechts in geringe mate, gewijzigd. Hoe dit ook zi], wij meenden aan zijn nagedachtenis eer te moe ten brengen door aan zijn kleine, typische publikaties te herinneren. Wij beelden hier het omslagje af van een "Penkras", verschenen in december 1879. De laatste heeft het licht gezien op 13 januari 1884 en omvatte de nummers 81, 82 en 83.

l.A. de Bergh werd te Boxmeer geboren op 6 juli 1844 als zoon van een controleur van's rijks belastingen en te Heusden opgevoed. Na enige andere betrekkingen te hebben bekleed, werd hij adjunct-commies bij het departement van financien. In 1884 nam hij uit die betrekking ontslag om op te treden als hoofdredacteur van de Amsterdamsche Courant. Op 27 jan uari 1888 is hij overleden.

,. ._--

II .'

? [r t ti ,

if' ,

( .?.? .; .' I t: ?.

.-::

1. De afbeelding vermeldt Prinsengracht; dit moet zijn Prinsegracht, want zij is genoernd naar een prins, Frederik Hendrik. Het aan de Grote Markt grenzende gedeelte werd het eerst gedempt, namelijk in 1881, het overige stuk is in 1903 gedempt, Links op de hoek van het Groenendalstraatje stond een herenhuis, bewoond door dr. A.a.H. Tellegen, geneesheer-directeur van het krankzinnigengesticht aan het Slijkeinde,

'5 GRIIVENHAGE-Prinsegracht

2. Een ander beeld van een stukje Prinsegracht, De foto is genomen op maandag of vrijdag, want er staan krarnen. Links het gebouw van de varkenswaag, reehts de Korte Beestenmarkt.

3. Een bekend kiekje op de Grote Markt, zoals terecht op de kaart is vermeld. Ret is vrouw Koekoek die haar gekonfijte vruchten aanprees met de eentonig uitgesproken woorden: "AIle dale benne geen dale maar dat benne je dale." Haar stem klonk wat hees. Naast haar stonden enkele volle kisten om paraat te zijn wanneer de slag op de glanzende koopwaar meeviel. Haar plaats was ongeveer tegenover de Vlamingstraat. Ret beeld is uit omstreeks het jaar 1902; trouwens, de meeste hier gereproduceerde kaarten zijn ontstaan rondom de eeuwwisseJing.

.....

"

,

I

Groote ,Mark.

4. Vrouw Koekoek, zoals zij algemeen werd genoemd, ontbrak nooit op de markt. Ret is dan ook weI zeker dat haar kraam voorkomt op het beeld van de Grote Markt in volle bezetting.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  9  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek