Bavel in oude ansichten

Bavel in oude ansichten

Auteur
:   A.W. Jansen
Gemeente
:   Breda
Provincie
:   Noord-Brabant
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-6059-9
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Bavel in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Inleiding

De in 1942 opgeheven gerneente Ginneken en Bavel ornvatte, behalve de gehuchten Galder en Strijbeek, drie kerkdorpen: Ginneken, Bave! en Ulvenhout. Op 1 januari 1942 werd Ginneken bij Breda gevoegd, terwijl Ulvenhout, Bave!, Galder en Strijbeek de gemeeute Nieuw-Ginneken vormden. Ulvenhout was toen grater dan Bavel en werd dan ook het centrum van de nieuwe gemeente. Daar kwam in 1964 het nieuwe gemeentehnis te staan.

Historisch gezien liggen de zaken echter anders. De gemeente Ginneken en Bavel is in 1810 voortgekomen nit de vraegere heerlijkheid Ginneken en Bavel. Beide dorpen hebben in de midde!eeuwen een zelfde outwikkeling doorgemaakt. Al in de dertiende eeuw stond er zowei in Ginneken als in Bave! een kapel, die beide in 1317 door de abdis van Thorn werden losgemaakt van de moederkerk van Gilze en zelfstandige parochies werden. In de vijftiende eeuw kreeg zowel Ginneken als Bavel een nieuw stenen kerkgebouw. In Ulvenhout kwam er echter pas in 1742 een schuurkerkje, waardoor die kleine gemeenschap zich geleidelijk tot kerkdorp kon gaan ontwikke!en. Terwijl er in Bavel gedurende eeuwen weinig veranderde, begon Ulvenhout zich reeds in de achttiende en negentiende eeuw door een betere geografische ligging verder te outwikkelen. Daartegenover had Bave!, evenals Ginneken, vanouds een eigen gemeentelijke school, terwijl er in Ulvenhout pas in de tweede helft van de negentiende eeuw onderwijs voor de kinderen kwam.

Het alJereerste kerkje van Bave! moet volgens ir. Chr. Buiks gestaan hebben op een perceel aan de huidige Dorstseweg, iets ten noorden van de Kluisstraat. Toen dit door brand verwoest was, richtten de katholieken van Bavel in de vijftiende eeuw een nieuw stenen kerkgebouw op in de kern van het huidige dorp. Dit aan Sint Brigida toegewijde godshuis stond schuin tegenover de huidige kerk, op de plaats waar nu nog het

kerkhofligt. Dit kerkgebouw heeft vier eeuwen dienst gedaan. De huidige raoms-katholieke kerk verrees in 1888, waarna de oude werd afgebraken. Het kerkhofbleef echter gehandhaafd.

De oude Brigidakerk was van 1648 tot 1809 in gebruik bij de hervormden, hoewel er in Bave! nauwelijks aanhangers van de "nieuwe religie" waren. De katholieken weken nit naar kasteel Ilpelaar, waar ze tot 1743 gastvrijheid genoten bij hun beschermheren. In dat jaar kregen ze toestemming een schuurkerkje op te richten. Dit eenvoudige kerkgebouw kwam te staan op de akker De Brake aan het Kerkeind, ongeveer op de plaats waar nu het H. Hartbeeld staat. In 1809 kregen de katholieken de oude Brigidakerk echter terug. De schuurkerk werd vervolgens afgebraken. De Brigidakerk is daarna nog bijna tachtig jaar voor de rooms-katholieke eredienst gebruikt.

Niet alleen een kerk, maar ook een kasteel ofheerlijk huis was vroeger van grate betekenis voor de outwikkeling van een dorp. Zo had Ulvenhout het slotje Grimhuijsen, terwijl bij Bavel het kasteel Ilpelaar lag. Het dorpscentrum van Ulvenhout ontwikkelde zich aanvankelijk dan ook rand Grimhuijsen, terwi]l in Bavel her centrum ontstaan is rand het kerkgebouw. Toch is in het verleden ook Ilpelaar voor Bavel van grate betekenis geweest. In de negeutiende eeuw vestigde het Bisdom Breda op dit landgoed een seminarie voor de priesterapleiding van. het bisdom, terwijl het buiten De Nieuwe-Ilpelaar in 1916 diezelfde functie kreeg voor de Congregatie van de Paters van de H. Harten. Het fraaie geheel van deze twee landgoederen aan de Seminarieweg is nu door de aanleg van de Rijksweg van Bave! afgesneden. Ook de vanouds bestaande weg tussen Ginneken en Bave! werd door Rijksweg A2 7 doorgesneden. In de plaats daarvan kwamen er nieuwe verbindingswegen met Breda en Ulvenhout.

Naast IJpelaar en Bavel-dorp omvatte Bave! nog de landelijke gehuchten Tervoort, Lijndonk, Eik- en Bolberg en Roosberg. In 1829 stonden

er op IJpelaar 23 woningen, Kerkeind (inclusiefhet huidige centrum) telde 22, Tervoort 15, Lijndonk 11 en Bol- en Eikberg 23 huizen, Her totale aantal bewoners bedroeg 581, van wie er slechts 106 op Kerkeind woonden. De grootste gemeenschappen waren toen IJpelaar met 155 en Bol-en Eikberg met 145 personen. Nu wonen de meesten van de ruim 6000 inwoners rond het centrum van her dorp. Bave! is in omvang daarmee zelfs Ulvenhout, waar nog geen 5000 mensen wonen, voorbijgestreefd.

De opzet van dit boek]e is ongeveer dezelfde als die van de eerder verschenen boekjes van Ginneken en Ulvenhout. Aan de hand van oude foro's en ansichten uit de eerste helft van de twintigste eeuw maken we een wandeling vanaf de buurtschap IJpe!aar via de Seminarieweg naar het Kerkeind. Via de Kerkstraat gaan we naar het centrum van het dorp, waar we een kijkje nemen in de Brigidastraat en de Kloosterstraat, zoals deze er in die tijd hebben uitgezien.

Bavel was vroeger een vrij kleine agrarische gemeenschap. Er zijn in de betrokken periode van Bavel dan ook vee! minder ansichten uitgegeven dan van het meer toeristisch ingeste!de Ulvenhout. Oude foro's van straten en lmizen vormen dan ook een welkome aanvulling. Het laatste gedeelte van het boekje bestaat uit opnamen van groepen personen, verenigingen en van gebeurtenissen die in die jaren in Bavel hebben plaats gevonden. Deze foro's zijn gerangschikt in volgorde van de jaren waarin ze genomen werden. Bavel was vroeger vrijwel geheel katholiek. De parochie en de kloosters namen ook in het sociale en culturele leven een zeer belangrijke plaats in. Op tal van foro's vormt dan ook de pastoor het middelpunt, of treft men paters of zusters aan.

De ansichten (20) komen, evenals die in de boekjes van Ginneken en Ulvenhout, uit de collecti.e van de heer A. van Dun te Ulvenhout. Het

gemeentearchiefvan Nieuw-Ginneken zorgde voor 28 foro's, de Heemkundekting Paulus van Daesdonck leverde zeven en de Paters van de H. Harten een foto. Particulieren ste!den verder nog twintig foro's beschikbaar. Tot deze groep behoren: de dames J. Coremans (I),

A. Jansen-Kin (2), A. van Kaarn-van Gestel (1), Chr. Kruse-van der Poel (2),1. Oomen (4) en de heren R.Arends (2), A. Bruininks (2),

J. Grauwmans (1) en C. v.d. Poel (5).

Ten slotte wil ik graag de mensen uit Bavel en Ulvenhout bedanken, die mij met de samenstelling van dit boekje van dienst zijn geweest. Wat betreft het historische gedeelte was de streekarchivaris drs. J. Broeders bereid de tekst kritisch te bezien.

Nicuw-Ginneken, april 1 99S,A.WJansen

Door de aanleg van Rijksweg A27 is de buurtschap I]pelaar grot end eels van Bavel afgesneden, waarrnee het voordien door de Seminarieweg verbonden was. Hier lag het middeleeuwse kasteel I]pelaar, dat in 1837 werd vervangen door een herenhuis. In 1862 kwam het landgoed in handen van het bisdom van Breda. Architect P. Soffers bouwde hier in opdracht van het bisdom een klein-seminarie. In 1878 kon het complex in gebruik genomen worden. Bij de bevrijding van Bavel op 28 oktober 1944 gingen de gebouwen in vlammen op. In 1950 kwam de nieuwbouw van het seminarie gereed. Nu is deze in gebruik bij de Hogeschool

West-Brabant (Beukenlaan 1). De foto werd gemaakt omstreeks 1900.

2 In 1887 bouwde architect Soffers aan de zuidwestzijde van seminarie I]pelaar een neogotische kapel. De foro laat hiervan het interieur zien, zoals dat er rand de eeuwwisseling moet hebben uitgezien. De bouw was mogelijk door een rayale gift van de Beekse pastoor, tevens deken van Breda, monseigneur Maes. De oude kapelruimte op de eerste verdieping werd daarna omgebouwd tot slaapzaal, Na de verwoesting tijdens de oorlog kwam er ook een nieuwe kapel, nu echter aan de noordoostzijde van het complex. Het was een geschenk van de gemeente Dongen, waar de opleidingen na de Tweede Wereldoorlog tijdelijk ondergebracht waren.

3 Aan de weg van Ginneken naar Heusdenhout, net voor de brug over de Molenleij, lier het bisdom van Breda in 1880 op de uiterste punt van het landgoed Ilpelaar een woning bouwen, waarin ook een cafeetje was ondergebracht. Vermoedelijk moest dit het buurtcafe vervangen, dat in een bij de bouw van het seminarie gesloopte woning was gehuisvest. Door de studenten werd het vanouds "De Heilige Tap" genoemd. Op deze foto van omstreeks 1900 het "terras", midden op de straatweg naar Ginneken. De familieA. van Meer-Romme was de eerste pachter van het cafe. Achter de twee heren op het "terras" staat vermoedelijk de kasteleinsvrouw

4 Cafe "De HeiligeTrap" werd in de loop der jaren uitgebaat door:

A. van Meer (1881-1898), A.N. Kuijten (1898-1908),

A. de Ceuster (1908-1911), LJ Harward (1911-1920), Cor van Peer (1920-1926) en c.r Diepstraten (1927 -1953). Het betrof meestal hoveniers oflandbouwers, die verder niets met Ilpelaar van doen hadden. In 1942 werd dit uiterste stukje van het terrein van Ilpelaar bij Breda gevoegd (Valkenierslaan 410). Omstreeks 1955 is het cafe verbouwd tot woonhuis. Door de nieuwe wegenstructuur kwam het pand te hggen op een "eiland" tussen de Zuidehjke Rondweg en de Beukenlaan. De ansicht van om-

streeks 1905 laat de Valkenierslaan zien in de richting van Ginneken.

5 Ten oosten van de Seminarieweg ligt tegenover I]pelaar de zeer oude Laarhovense Hoeve (nr. 28), De naam lOU afgeleid zijn van een Bredase cornet Jacques La Horne, die de hoeve in 1647 verkocht aan Sebastiaan van IJpelaar. De huidige boerderij dateert van 1710. In 1743 verkocht de eigenaar van I]pelaar het complex aan Jan Christaen Ley ten. In de negentiende eeuw was de hoeve in handen van de familie Kanters en vanaf 1885 van Antoni Oomen. In 1886 bouwde deze een nieuwe boerderij ten noorden van de Laarhovense hoeve (nr. 30). De oude was toen al [aren verpacht aan Martinus van

Loenhout. Vermoedelijk is het deze familie, die voor de hoeve poseert.

6 Net ten zuiden van de Laarhovense Hoeve ligt aan de Seminarieweg het landgoed "De Kleine I]pelaar". In tegens telling tot de boven besproken "Grote Ijpelaar", is dit buiten van jongere datum. In de negentiende eeuw bestond het aileen uit een boerderij. Het herenhuis moet pas in de achttiende eeuw zijn gesticht. Na aankoop in 1828 door mr.].W de Bruijn (1787-1842) werd het omstreeks 1834 herbouwd. In 1866 stichtte de advocaat en kantonrechter mr. Arnout H. de Bruijn een nieuw landhuis ten oosten van het oude. Ook de boerderij aan de Seminarieweg, ongeveer tegenover het Koolpad gelegen, verving hij in dat jaar door een nieu-

we. De foto van het landhuis met bijbehorend koetshuis dateert van het einde van de vorige eeuw.

7 Mr. Amour H. de Bruijn (1826-1880) enCarolienS.J, de Roij van Zuijdewijn (1831-1914) hadden acht zonen en vijf dochters. Op de foto, gemaakt in 1890, zien we enkele familieleden voor de trappen naar het bordes van het landhuis. Na 1900 bewoonde de weduwe van de oud-kantonrechter het huis samen met haar dochter Marie A.H.C. de Bruijn (geboren in 1856). Aan de familie De Bruijn danken we een aantal fraaie opnamen van het landhuis, van de boerderijen op I]pelaar en van Bavel-dorp. Van deze foto's, gemaakt rond 1900, zijn er enkele in dit boekje opgenomen, namelijk denummers: 1,2,3,5,6,30 en 44.

8 Na het overlijden van mevrouw De Bruijn in 1914 kwam De Kleine Ilpelaar in 19 15 in handen van de Paters van de H. Harten. Deze congregatie wilde hier een gedeelte van de priesteropleiding onderbrengen. Behalve de villa bestond het landgoed toen uit een koetshuis, orangerie, bos en park. Ook de boerderij werd door hen aangekocht. Om dit te kunnen bekostigen werd een gedeelte van het beukenbos gekapt. De paters hebben het landhuis uitgebouwd tot een kloostercomplex. In 1928 kwam er een nieuwe vleugel aan de zuidzijde en werd het oude koetshuis ingebouwd in het noviciaat. Na 1916 wordt het

landgoed De Nieuwe Ilpelaar genoemd. De ansicht dateert van de jaren veertig.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek