De Oostelijke Eilanden van Amsterdam in oude ansichten

De Oostelijke Eilanden van Amsterdam in oude ansichten

Auteur
:   J.H. Kruizinga
Gemeente
:   Amsterdam
Provincie
:   Noord-Holland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-3037-0
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'De Oostelijke Eilanden van Amsterdam in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Met de Jordaan en de Pijp vormen de Oostelijke Eilanden een van de meest karakteristieke stadsgedeelten van Amsterdam. Als een afgesloten en tevens gesloten geheel springen zij ver in het water van het IJ naar voren, slechts door drie bruggen aan de stad vastgeklonken. In het midden van de zeventiende eeuw zijn deze eilanden - Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg - op het lastige water gewonnen. De eeuwen door hebben de Eilanden, zoals ze in Amsterdam worden genoemd, een geheel aparte sfeer bezeten, een sfeer die voor aile drie weer verschillend is.

Kattenburg is het oudste eiland, waarvan de naam waarschijnlijk is ontleend aan een "kat", een soort kanon waarmee vroeger stenen ballen (kattebollen) op de vijand werden afgeschoten. Reeds in 1655 werd Kattenburg, hoewel nog onbewoond, versterkt. Vijf jaar later werden twintig erven uitgegeven a 600 gulden en verkocht aan Henrik Reese, die beloofde "dezelven tot sieraad der stad te zullen doen betimmeren". Kattenburg was vanouds het eiland van de Admiraliteit, nu nog van de marine. Het oude Zeemagazijn der Admiraliteit, door Vondel in 1658 bezongen, werd het onderkomen van het Scheepvaartmuseum.

De marinekazerne staat op de plaats van de oude marinierskazerne en het Mariniersplein houdt in zijn naam de herinnering aan de mariniers levend, zo meesterlijk beschreven door Cor Bruyn in zijn boek "Koentje van Kattenburg". Door de sanering van de Oostelijke Eilanden, die in 1961 begon, veranderde er veel op Kattenburg. De gevelwand van het Kattenburgerplein werd gevormd door herbouwde geve1s van het oude Kattenburg. Na het "slopende" proces op Kattenburg begon men in 1974 met de bouw van 550 woningen, waarvoor de Kattenburgervaart gedeeltelijk moest worden gedempt.

Wittenburg, het tweede eiland, zou volgens Jan ter Gouw zijn naam te danken hebben aan Jan Witheyn, een voornaam

houtkoper, die er in 1657 de eerste particulierc scheepstirnmerwerf aan1egde. Sindsdien is dit eiland altijd bestemd geweest voor particuliere scheepsbouw.

In het 1aatst van de zeventiende eeuw lagen hier tientaIlen scheepswerven, die echter voor en na opgeheven zijn, Natuurlijk waren er voor aI die werven veel arbeiders nodig; er werden dan ook straten met arbeiderswoningen gebouwd, waarvan er echter vele zo slecht waren dat er in onze eeuw op Wittenburg met krachtige hand gesaneerd moest worden. In de jaren v66r 1940 verrezen er verschillende nieuwe huizenblokken. Er kwam op het gedempte gedeelte van de Kattenburgervaart een nieuw badhuis. In 1669 werd op Wittenburg de Oosterkerk gebouwd, even verder lag de rooms-katholieke St.-Annakerk.

In de naam van de nog bestaande Parelschool leeft de reeds lang verdwenen brouwerij "De Paerel" voort. Nog lang bleef de roem van Wittenburg aIs scheepsbouwcentrum gehandhaafd. Nog zijn er oude Wittenburgers die zich de werf van Huygens en Van Gelder uit hun kinderjaren herinneren. Daar zagen zij de laatste grote ijzeren of houten zeilschepen van de helling lopen, zoals het vermaarde schip "Europa", een fregat dat in 1897 werd gebouwd, een fameus snelle zeiler, die de bijnaam de "Vliegende Hollander" had.

De sanering van de Eilanden bracht ook op Wittenburg grote veranderingen. Langs de Grote Wittenburgerstraat verrezen enkele woonblokken, waarvoor de Eerste Wittenburgerdwarsstraat moest wijken. Per 1 juli 1981 kreegde langs de Kattenburgervaart ontstane kade de naam Wittenburgerkade. De onbebouwde ruimte achter de Oosterkerk kreeg de naam Anna Plein. Nieuwe straten kregen namen die aan vroeger herinneren: Pare1straat, Waaigat, Poolstraat en Tweede Witten burgerdwarsstraat.

Het drukste van de Oostelijke Eilanden is altijd Oostenburg geweest. Zowel handel, scheepvaart als industrie hadden er

hun centrum, de stad had er haar Schuitenmakerswerf en er waren etablissementen van de Verenigde Oostindische Compagnie. Die bouwde daar in 1661 noordelijk langs de Dwarsstraat een groot en machtig pakhuis: het Oost-Indisch Zeemagazijn. Daarachter lagen haar ruime scheepstimrnerwerven, waar in 1697 en 1698 enige maanden Peter de Grote, tsaar aller Russen werkte. Hij zag er het grote schip "Amsterdam" bouwen, dat hij bij zijn vertrek cadeau kreeg, Na de instorting van het Zeemagazijn, in 1882, verdween ook het huisje waar de tsaar heeft gewoond. De daar aangelegde straat werd ter herinnering aan hem Czaar Peterstraat genoemd.

In 1828 werd op een gedeelte van de terreinen van de voormalige Verenigde Oostindische Compagnie een fabriek voor stoorn- en andere werktuigen gebouwd, waaruit de wereldvermaarde fabriek "Werkspoor" groeide. In 1894 kwam er de Nederlandse Scheepsbouw Maatschappij, waarvoor een van de doorgangen van de Oosterdoksluis verbouwd moest worden. Deze maatschappij werd later naar de overzijde van het IJ verplaatst. Nadat haar terreinen een tijdlang in dienst zijn geweest van de Rijksgeschutwerf en de marine kreeg Werkspoor de hegemonie over het gehele eiland.

Ret kleine gebouw met de fraaie gevel aan de Oostenburgergracht 79, dat in de zeventiende eeuw het gebouw was van de Admiraliteitslijnbaan, werd in 1950 tot Werkspoormuseum ingericht.

Sinds 1970 is er op Oostenburg veel veranderd. De buurt kreeg nieuwe bewoners toen de huizen op Kattenburg gereed kwamen. In 1982 werden onder leiding van de stadsarcheoloog Jan Baart opgravingen verricht aan de Oostenburgermiddenstraat. Er werden tal van interessante vondsten gedaan, waarvan sommige voorwerpen met de Verenigde Oostindische Compagnie te maken hadden.

Een enigszins aparte buurt, hoewel ook tot de Eilanden behorend, is nog de Czaar Peterbuurt. Daar ligt de enige speel-

tuin van de Eilanden en daar is ook het Wijkcentrum van de Oostelijke Eilanden in het gebouw "De Engel", Blankenstraat 2 gevestigd. In deze buurt stond de unieke cacaomolen "De Goede Verwachting", die tot 1906 heeft dienst gedaan. Veel is er ook op de Oostelijke Eilanden veranderd, maar het typische karakter bleef grotendeels behouden. Zelfs het eigen dialect ging niet verloren. Er is vroeger van de Eilandbewoners weI eens kwaad gesproken: een nogal rumoerig volkje werd er gezegd. Inderdaad brachten de Bijltjes - de bijnaam van de scheepstimmerlieden - vaak leven in de brouwerij, ook buiten hun gebied. Maar daar waren het dan ook vurige Oranjeklanten voor.

lets eigens hebben de Eilanden altijd gehad. De bevolking, vooral die van Kattenburg, is lang zo aan haar gebied verkleefd geweest, dat men zelfs de brug niet overging naar de stad en zijn vertier zocht in eigen buurt. Langzamerhand is deze situatie gewijzigd. Reeds in 1953 werd het wederopbouwplan Oostelijke Eilanden in de Amsterdamse gemeenteraad goedgekeurd. Een derde van de bevolking moest emigreren naar andere stadsdelen, twee derde woont nu in de bijkans geheel herbouwde buurt, waar meer licht en lucht doordringt dan in het net van de vroegere smalle straten en dwarsstraten, Of er van het typische karakter van mensen en stadswijk veel zal overblijven, moet nog worden afgewacht. Voor iedere Amsterdammer, maar speciaal voor hen die op de Eilanden konden blijven wonen en ook voor de "emigranten" is dit boekje geschreven. Ret geeft de herinnering weer aan huizen, gebouwen, kerken en ook van bekende "Eilanders" tussen 1880 en 1940.

Dit geschrift apelleert aan de nostalgie waar we allemaal op de duur "last" van krijgen. Voor de samenstelling van deze uitgave werd een dankbaar gebruik gemaakt van de gegevens verstrekt door de heren J.W. Blok en K. Spits, terwijl ook het archief van het wijkcentrum interessant materiaal opleverde.

1. De drie Oostelijke Eilanden, Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg, worden begrensd door de Kattenburgerstraat, de Kattenburgergracht, de Wittenburgergracht en de Czaar Peterstraat. Op deze kaart uit 1900 is sprake van de Kattenburgereilanden. De dubbe1e tramsporen liepen over de Kattenburgergracht en de Wittenburgergracht. Links het Kattenburgerp1ein, met de Kattenburgerstraten.

2. De verbinding met de Eilanden werd onderhouden door de tramlijnen 7 en 13. Lijn 13 was de dubbele lijn Dam-Prins Hendrikkade en Kadijksplein-Czaar Peterstraat. Van 1900 tot 1906 was dat een paardetram; op 25 juni 1906 verscheen de elektrische tram op het traject Czaar Peterstraat-Centraal Station. Lijn 7 liep slechts korte tijd van het Mariniersplein naar het Rapenburgerplein. Op de achtergrond de luchtbrug over de Czaar Peterstraat.

,.y>'k">:>:ST>:R''''''; ?? I(ATT}::-iIlUllG, (r '" .V .~ ';7$7. ?- ?. u"'!r J-.u,. <'").. ??

.1"t~~;:fJ,-~.'/ ?? , ,·')'"l',.(CJ.j.JC c;C ?? ' QOJ.rC.;t(..<../';

.:: ??... A.d¥ ?????. o'J,.'").. "' ????.? ;:./..1. ;:;:V ??? ..,,. .1.1lJ:.-#~., ?? 1( )>JJ;, ??? "J ???? .)y_ :l11.·,}o./Jl.JX.Jr,~/".

;; .f'" .,u_ ..? ssr . .-, ,_/.,-,.N . JI,,,,,.: ?.? ~ ." / ?? .£('l'..,((/eQJ./J(~ "<~.#N·" .????? JIY'.T.~r ?. : J'·.:t·.·~t:"·'· .r. .??? / .? :.' ?..... ,' .. "'") ?.?.. JI'-r"""

3. De toegang tot de Eilanden wordt gevormd door drie bruggen: De Kattenburgerbrug, de Mariniersbrug en de Dageraadsbrug. De Kattenburgerbrug werd in 1700 als houten dubbele wipbrug gebouwd en werd in 1876 door een draaibrug vervangen. In 1787 deden de Patriotten een aanval op de Oostelijke Eilanden en op de Kattenburgerbrug werd fel gevochten. Geheellinks het Zeemagazijn, nu Scheepvaartmuseum. In het midden zien we de Oosterkerk.

4. Dat de bewoners van de Eilanden zeer koningsgezind waren, bleek onder andere in 1898 toen koningin Wilhelmina aan de regering kwam. Er werd een Oranjecomite opgericht dat de feestelijkheden organiseerde. De leden van dit comite kwamen in de Conradstraat bijeen. Geheel links de ingang van de Koninklijke Fabriek van Stoom- en andere Werktuigen (Werkspoor).

5. Bijna iedere straat was in 1898 met een ereboog versierd. De grootste stond op het Kattenburgerplein. De jaartallen 1880-1898 spreken voor zichzelf. De schildering boven de poort met het Stamslot Vianden werd vervaardigd door de jonge tekenaar H.M.J. Misset (1875-1958). Deze poort was over de tramrails gebouwd.

6. De erepoort voor de Czaar Peterstraat met het opschrift "Je Maintiendrai", waarboven een kroon en een kaart met opschrift Nederland, was een van de mooiste bouwwerken. Onder de poort reed toen nog de paardetram. Van bijna alle huizen wapperden de vlaggen.

7. Ret schip op de erepoort voor de Grote Kattenburgerstraat had betrekking op de scheepsindustrie die op de Eilanden floreerde. De driemaster werd vervaardigd door een schipper die zelf nog op dit schip gevaren had.

8. De Nederlandse maagd met leeuw, geflankeerd door vrouwe Fortuna en de god Mercurius, troonde op de erepoort voor de Oostenburgermiddenstraat. De straat was voor die gelegenheid met bomen beplant.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek