De entourage van het Nederlands Kasteel in oude ansichten

De entourage van het Nederlands Kasteel in oude ansichten

Auteur
:   J. Harenberg
Gemeente
:  
Provincie
:  
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-0085-4
Pagina's
:   120
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'De entourage van het Nederlands Kasteel in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  9  |  >  |  >>

INLEIDING

Een aspect dat in vrijwel alle kastelenboeken verwaarloosd is, is de omgeving van het kasteel, de entourage dus. Poorten, poortgebouwen en voorburchten komen er nog het beste van af, doch tuinmanswoningen, theekoepels en duiventillen, om maar een paar onderwerpen te noemen, werden doorgaans vergeten. Opmerkelijk is dat deze objecten vroeger kennelijk nog wel de moeite waard geacht werden om te vereeuwigen op een ansicht, hoewel helaas niet altijd in dezelfde mate. Zo zijn er veel ansichten vervaardigd van inrijhekken en poorten; tuinbeelden en duiventillen, theekoepels en bruggen komen minder voor, terwijl de ijskelders bijvoorbeeld vrijwel nooit gefotografeerd zijn.

Dit boekje nu wil een overzicht geven van wat er allemaal al zo om een kasteel te groeperen valt. Het geeft daarvan een doorsnede, waardoor helaas niet te ontkomen valt aan de moeilijkheid om bijvoorbeeld slechts een paar poorten af te beelden, terwijl er meer ansichten beschikbaar zijn van zeker zo belangrijke objecten.

Het is onmogelijk gebleken om de ansichten alfabetisch naar kasteel op te nemen, daar dit erg onoverzichtelijk zou werken. Ze zijn daarom groepsgewijze gerangschikt, waarmede tevens is bereikt dat de verschillende objecten van één groep beter met elkaar te vergelijken zijn.

De serie begint met de poorten, vanouds de toegang tot het kasteel. Nadat deze bouwwerken hun defensieve waarde verloren hadden, werden ze bij het moderniseren van een kasteel tot buitenplaats doorgaans, zijnde overbodig, afgebroken. Slechts enkele resteren nog. De latere sierpoorten, vaak rijk van beeldhouwwerk voorzien, waren te mooi om af te breken en bleven dus gehandhaafd.

De inrijhekken hebben het minder zwaar gehad; wegverbreding had doorgaans slechts verplaatsing tot gevolg, roest was een overwinbare vijand.

Stalgebouwen werden overbodig, aangezien een auto minder ruimte behoeft dan paarden met het benodigde voer en rijtuigen met toebehoren. Toch bleven ze meestal gehandhaafd, echter voor een andere bestemming, namelijk die van woonhuis. Het gebeurde niet zelden dat de eigenaar van het kasteel in een van de bijgebouwen op het voorplein ging wonen.

Bruggen waren noodzakelijk om vijanden buiten te houden. Toen dat niet meer nodig was, werden er veel vervangen door een dam, wanneer tenminste niet de gehele gracht gedempt werd. Dit gebeurde vooral in de achttiende eeuw, terwijl juist in de eeuw daarop, toen de romantiek hoogtij vierde, die bruggen in ere werden hersteld, hoewel helaas dan niet altijd in de goede vorm.

Oranjerieën worden heden ten dage niet veel meer gebruikt. Door de sterk gestegen loonkosten is het voor een kasteelheer doorgaans niet meer mogelijk er nog tuinlieden op na te houden. Voor zover deze gebouwtjes niet werden afgebroken, worden ze voor andere doeleinden gebruikt, zoals zomerhuisje. Doordat veel stekjes of zaden onderling geruild werden of

cadeau gedaan, kunnen we nog in veel parken zeldzame bomen aantreffen. Zo ziet men niet zelden platanen, ceders, magnolia's en cypressen, om er een paar te noemen.

Nadat in de vorige eeuw veel parken veranderd waren in de zogenaamde Engelse landschapsstijl, werd op het einde van die eeuwen later een aantal parken omgevormd in Franse stijl. Dit gebeurde slechts bij de kastelen van de zeer kapitaalkrachtige landheren. Vooral de tuinarchitect Hugo Poortman heeft er diverse aangelegd. Helaas is ook hier het sterk gestegen loonkostenpeil spelbreker; de meeste van deze tuinen zijn in meer of mindere mate vereenvoudigd. Tuinkoepels zijn alleen diep in het park verscholen bruikbaar; aan een weg gelegen is het verkeerslawaai bepaald geen genoegen. Wegverbreding heeft er diverse doen sneuvelen. Tuinmanshuizen en andere dienstwoningen worden tegenwoordig bijna niet meer gebruikt voor hun oorspronkelijke doel wegens het ontbreken van personeel. Ze worden veelal afzonderlijk verhuurd of - wat erger is - bij het verkavelen van een landgoed afzonderlijk verkocht, hetgeen soms afbreuk kan doen aan het geheel.

Waterpartijen, waaronder ook een grand-canal valt, zijn meestal aanwezig gebleven, zij het dan dat ze soms droogvallen ten gevolge van de verlaging van de grondwaterstand. Dichtslibbing door verwaarlozing treedt helaas ook wel op.

Erg kwetsbaar zijn de tuinornamenten. Werden vroeger de parken slechts betreden door een aantal bevoorrechten, thans worden ze ook opengesteld voor een ruimer publiek, wat helaas tot gevolg kan hebben dat er baldadigheden gepleegd worden. Overigens mogen de weersinvloeden in ons land niet weggecijferd worden.

Wat de bergjes in onze kasteelparken betreft, deze zullen niet teveel last van erosie hebben, doch het teveel belopen kan wel schade toebrengen. De koepeltjes, die er bovenop staan, zullen wel onderhouden dienen te worden, willen we ze blijven houden.

Putten zijn niet meer nodig. Wat er nu nog aan dergelijke, eens zo noodzakelijke inrichtingen bestaat, is bedoeld als herinnering aan voorbije tijden. Ditzelfde geldt voor de duiventorens. Het bouwen van kunstmatige ruïnes is overbodig; men zal moeite genoeg hebben om te voorkomen dat bestaande kastelen tot ruïnes vervallen. Slotkapellen zijn watermolens. Als (kastee1)landschap worden.

Met de hierna opgenomen ansichten is gepoogd de omgeving van het kasteel, zoals die nog zo'n vijftig jaar geleden was, te laten herleven. Gestreefd is naar volledigheid, bereikt is die helaas niet, aangezien een ansichten collectie ook haar beperkingen heeft. Voor de samenstelling van de teksten werd uitsluitend gebruik gemaakt van gedrukte bronnen. De afbeeldingen zijn afkomstig uit de verzameling van de samensteller.

1. Van oudsher werd de toegang tot een kasteel beschermd door een poort. Een der oudste in ons land is zeker die van de Doornenburg bij Nijmegen. Op de ansicht vertoont het vijftiende-eeuwse poortgebouw zich als ruïne; een gevolg van de jarenlange verwaarlozing van het kasteel sinds de dood van Maria Clara van Bernmel-von Delwig in 1847. Door de Stichting tot Behoud van de Doornenburg werd het complex na 1936 gerestaureerd, doch dit werd - met onder andere de poort - in maart 1945 door Duitse troepen opgeblazen. De poort werd in 1951 herbouwd.

2. De poort van het kasteel van Helmond (thans het raadhuis) was iets bescheidener van opzet. Het gebouw werd in 1682/1683 door de toenmalige eigenaresse, Cecile Isabella, prinses de Gonzagua de Mantua, douairière van Edmund van Cortenbach, vernieuwd en in 1825 door Carel Frederik Wesselman van Helmond enigszins gewijzigd. Bij de aanleg van de "Traverse" door de stad Helmond werd het poortgebouw in 1962 gesloopt.

3. De voorpoort van het kasteel Croy bij Stiphout kan mogelijk nog zestiende-eeuwse delen bevatten, doch zal ongetwijfeld later nog wel eens gewijzigd zijn. Aardig is vooral het aan de binnenzijde van het gebouwtje staande traptorentje. Defensieve waarde had het niet veel; het kasteel werd weliswaar in 1640 bewoond door de Spaanse gouverneur van deze streken, Franciscus de Mello, markies de la Tor de Laguna, graaf van Acumar, doch het was geen vesting. Sinds 1873 gaf de poort toegang tot een bejaardenhuis, doch momenteel is de bestemming gewijzigd.

4. Wat er op de ansicht als zeer middeleeuws uitziet, is in werkelijkheid namaak, een produkt van de fantasie van de bouwmeester P.J.H. Cuypers, die de ruïne van het kasteel De Haar te Haarzuy1ens vanaf 1892 herbouwde. Hij deed dit in opdracht van Etienne Gustave Frédéric, baron van Zuylen van Nijevelt, die in 1887 huwde met de zeer gefortuneerde Hélène Caroline Betsy, barones de Rothschild, zodat de middelen aanwezig waren voor de bouw van een weelderig slot, dat echter maar een zwakke afspiegeling van de middeleeuwen is.

5. Was de poort van de vorige ansicht geheel nieuw gebouwd, op de plaats van de oorspronkelijke poort verrees op de oude grondslagen een nieuw poortgebouw. De zoon van de bouwheer vindt het nieuwe kasteel echter te groot en gaat in dit poortgebouw wonen, dat hij dan te klein acht, zodat hij het aan de rechterzijde laat uitbreiden. Deze vergroting heeft de verhoudingen tussen kasteel en poort helaas nadelig beïnvloed.

6. Op een gravure uit 1705 komt de poort van Stapelen reeds voor; zij bevat delen uit de zestiende en zeventiende eeuw. Het kasteel was in die tijd bezit van de prinselijke tak van het geslacht Van Hom, doch het werd bewoond door rentmeesters. In 1857 kocht Jan Hendrik Mahie, zich daarna Mahie van Boxtel en Liempde noemende, het kasteel en hij liet een jaar later het gehele complex in neogotische stijl verbouwen. Ook de poort ontkwam niet aan deze verbouwing, gepaard gaande met bepleistering.

7. Vooral in het zuiden, en speciaal in het Limburgse, werd de poort vaak opgenomen in het voorgebouwencomplex, zoals onder meer in Arcen gebeurde. Hier werd in 1653 de poort gebouwd, waarin aan de voorzijde het alliantiewapen Van Gelder-van Lützenrode met het jaartal 1653 prijkt; aan de binnenzijde het (verplaatste) alliantiewapen Van Gelder-van Nesselrode met het jaartal 1743. Aansluitend aan de poort verrezen dienstgebouwen.

8. Geleidelijk aan verloren de poortgebouwen hun defensieve betekenis en werden meer tot statussymbool. De poort van Heringastate te Marssum werd omstreeks 1630 gebouwd met ruime toepassing van natuurstenen ornamenten, uitsluitend aan de voorzijde. Boven de doorgang bevindt zich het wapen van dr. Henricus Popta, degene die in 1687 de state kocht. Aan hem is te danken dat Heringastate en het door hem in 1711 gebouwde Poptagasthuis te Marssum bewaard bleven.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  9  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek