Geleen in oude ansichten deel 2

Geleen in oude ansichten deel 2

Auteur
:   prof. dr. M.J.H.A. Schrijnemakers
Gemeente
:   Geleen
Provincie
:   Limburg
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-0273-5
Pagina's
:   112
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Geleen in oude ansichten deel 2'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

INLEIDING

Sedert lang werd de behoefte aan een nieuwe uitgave van "Geleen in oude ansichten" gevoeld. In het licht van de enorme verliezen, die het historische gedeelte van Geleen sedert ruim een halve eeuw heeft geleden, werd die behoefte zelfs als urgent aangevoeld. De eerste grote verliezen werden in de 20-er jaren door de aanleg en de uitbreiding van de Staatsmijn Maurits teweeg gebracht. Verder werden in de fatale nacht van 5/6 oktober 1942 vele oude gebouwen, waaronder enkele waardevolle monumenten, verwoest. Tenslotte hebben gemeentelijke plannenmakers de resterende delen van het oude Geleen grotendeels afgebroken. Vandaar de dwingende eis om zowel het overgebleven als het verdwenen voorvaderlijke erfdeel in beeld en geschrift voor het nageslacht vast te leggen. Deze nieuwe uitgave is geen heruitgave van het in 1970 verschenen eerste deel van "Geleen in oude ansichten". De heer Reinier Vroomen, die het eerste

deel verzorgde, verdient veel lof voor het opsporen van menige oude afbeelding, die anders wellicht verloren zou zijn gegaan. Maar mijn eigen verzameling van afbeeldingen van mijn geboorteplaats - waarvan verscheidene door toedoen van derden in het eerste deel terecht kwamen - is in de loop der jaren zo uitgebreid geworden, dat een nieuwe keuze uit dit illustratiemateriaal voor de hand lag. Ook heeft men van vele zijden een voorkeur voor historisch adequate bijschriften laten blijken.

Toen de directie van de Europese Bibliotheek mij verzocht om een nieuwe uitgave van "Geleen in oude ansichten" voor te bereiden, heb ik mij daartoe aanstonds bereid verklaard. Wegens de verregaande verwoesting van het oude Geleen stelde ik voor om in de nieuwe uitgave een groter aantal illustraties op te nemen dan in het eerste deel het geval was geweest. De directie ging daarmee accoord, maar gaf er de

voorkeur aan om dit materiaal over twee delen te spreiden. Bijgevolg worden thans twee nieuwe delen, elk met 108 illustraties, aan de Geleners aangeboden. De ontwikkeling van het oude Geleen leverde twee gemakkelijk van elkaar te onderscheiden gedeelten op, waarbij de Rijksweg in grove trekken de voornaamste scheidingslijn vertegenwoordigde. Aan de oostzijde ontstond de oudste wijk, die men doorgaans als Oud-Geleen aanduidt; verder liggen of lagen er langs de Geleenbeek verscheidene historische gebouwen, en tenslotte heeft "Spaans-Neerbeek" sedert vele eeuwen bij Geleen en wel speciaal bij Oud-Geleen behoord. Dit oostelijke gedeelte van het oude Geleen zal in dit (tweede) deel worden behandeld.

Aan de westzijde van de gemeente Geleen ontstonden de dorpen Lutterade en Krawinkel. In het veld tussen deze oude nederzettingen werd de mijn Maurits met haar nevenbedrijven in exploitatie gebracht. Deze in-

dustrie heeft op haar beurt tot de stichting van de wijk Lindenheuvel geleid. Dit westelijke gedeelte van het oude Geleen zal in deel 3 van "Geleen in oude ansichten" aan bod komen. Zonder de medewerking van velen zou mijn werk niet het gewenste resultaat hebben opgeleverd. Het zou ondoenlijk zijn hier alle medewerkers met naam te noemen. Maar de verdiensten van de heren Gerard Ramaekers, Martin Verjans, Wout Storcken, J.R. Hermens, Reinier Vroomen en Sief Maas mogen hier niet onvermeld blijven. Hun voorbeeld zij voor andere Geleners een inspiratie om hun kennis van het verleden van hun geboorte- of woonplaats te verruimen.

Mogen deze publicaties ertoe bijdragen, dat het weinige wat er nog van het voorvaderlijke erfdeel is overgebleven voor het nageslacht behouden zal blijven.

Arthur Schrijnemakers

1. Deze kaart van omstreeks 1900 geeft een vrij accuraat overzicht van de gemeente Geleen vóór de aanleg van de Staatsmijn Maurits, waarvan de naam en de locatie later werden ingetekend. De spoorlijnen Maastricht-Sittard (links) en HeerlenSittard (rechts), met daartussen de Rijksweg; waren de voornaamste wijzigingen uit de 19de eeuw. Zij hadden het eeuwenoude nederzettingspatroon niet essentieel geschonden. Men kan zich dan ook nog een vrij goed beeld vormen van de oude wijken en van het vroegere verloop der twee beken. Deze kaart vermeldt ook kapellen en wegkruisen; ze heeft voor beide eenzelfde symbool (t). De R.C.K(erk) van Lutterade-Krawinkel wordt aangegeven, maar de veel oudere kerk van Oud-Geleen wordt niet geïdentificeerd. Langs de Geleenbeek leest men driemaal Knm (= korenmolen). Langs de Rijksweg zijn de kilometer-palen (vanaf Maastrich t) genummerd. Bij Abshoven staat een wegwijzer.

2. Het historische nederzettings-patroon van Oud-Geleen temidden van nieuwbouw omstreeks 1957. Men is bezig de parochiekerk (midden) uit te breiden. Beneden loopt de Beekstraat over de Koebrug en de spoorwegovergang in de Peschstraat uit. De hoeve Feron ligt nog in de driehoek; bij de westpunt van die driehoek ziet men de Oranjelaan in aanleg. De rest van de Peschstraat en het oudste (noordelijke) deel van de Pieterstraat zijn nog intact. Het " Straat je" is duidelijk het verlengde van de Norbertijnenstraat, en de Eindstraat (rechts boven) is nog steeds het verlengde van de Marcellienstraat. De Jodenstraat is nog niet tot aan het spoor doorgetrokken. Beneden rechts tekent zich de oude weg langs drie (buiten)zijden van de vroegere grachten van de Hanenhof af. Daarboven loopt de weg "achter de heggen" - waar eertijds een landweer lag - opvallend parallel met de Jodenstraat en de Eindstraat.

3. De toren van de parochiekerk van Oud-Geleen dateert van 1504 en is dus het oudste bewaard gebleven monument binnen de gemeente Geleen. Het oorspronkelijke gebouw uit mergel, dat hier veel reparaties in baksteen vertoont, werd door de Middeleeuwse gemeenschap opgericht als een verdedigingstoren, een laatste toevlucht in tijd van nood. Tegen die toren stond eeuwenlang een kerk, die kleiner was dan de hier afgebeelde; deze laatste werd in 1862 gebouwd. In 1957-58 werden transepten aangebracht; toen werd ook tussen de toren en het H.Hartbeeld (beneden links) een doopkapel toegevoegd. In vroeger eeuwen was het kerkhof om veiligheidsredenen met een hoge en dikke muur omgeven. De hier afgebeelde omheining, die de omvang van het oorspronkelijke kerkhof sterk reduceerde, werd omstreeks 1900 geplaatst; in 1957-58 werd ze verwijderd. Bij de tweede pilaar hangt een bordje: "Wielrijders afstappen". Men zegt, dat dit werd bevestigd nadat een gemeente-functionaris op het kerkhof door een wielrijder was aangereden. Beneden rechts is de hoek van het café en de rijwielzaak van Drik Cremers (1884-1970) zichtbaar; dit gebouw werd door nieuwbouw vervangen. Op de achtergrond is nog even de Calvariekapel te zien en tevens de zijgevel van de vroegere woning van burgemeester Jan Mathijs Smeets.

4. De Calvariekapel, die in opdracht van burgemeester Jan Mathijs Smeets werd gebouwd. Op 28 januari 1874 werd het Missiekruis plechtig opgericht. Het levensgrote houten corpus dateert van omstreeks 1500. De houten beelden van de H. Maria en de H. Joannes, die uit de 16de eeuw stamden, zijn thans niet meer aanwezig. Het was een oude en vrome gewoonte om op Goede Vrijdag een krans aan de voeten van het Christus-beeld te hangen. Ook werden op de avond vóór Allerzielen de lantaarns ontstoken. Vóór deze kape1ligt een grafsteen met de namen van vier priesters, nL kapelaan J.H. Hendriks <t 1871), pastoor P. Salimans <t 1873) en twee priesters, die van elders te Geleen waren komen rusten. Achter deze kapel staat nog een restant van de eeuwenoude kerkhofmuur. Rond 1880 zagen voorbijgangers hoe Maria Sibilla Eummelen, de echtgenote van burgemeester J.M. Smeets, elke dag in de avondschemering voor deze kapel zat te bidden. Men kende haar intentie. Haar zoon August was jaren geleden naar Indonesië gegaan en zij zou hem toch zo gaarne naar het ouderlijke huis zien terugkeren. Eindelijk werd haar gebed verhoord. Maar op 1 september 1889 - niet lang na zijn terugkeer - overleed de oostganger in het ouderlijk huis in de leeftijd van bijna 40 jaar. Zijn moeder overleed op 8 apri11894 en zijn vader op 13 februari 1896.

5. De oostzijde van het kerkhof, zoals die er gedurende vele decennia uitzag. Rechts ziet men de ingang tot de vroegere woning van burgemeester I.M. Smeets; op de plaats van die woning stond eertijds een schuur, die bij het grote witte gebouw - het Z.g. "Huis Maes" - behoorde. Dit laatste heeft een speklagen-gevel van mergel en baksteen. Het zuidelijke (rechter) gedeelte werd in 1623 door Lemmen Maes gebouwd; het noordelijke (linker) gedeelte dateert eveneens uit de l7de eeuw. In die linker helft woonde in de l8de eeuw de Bokkerijderskapitein Willem de Gavarelle. Die helft werd omstreeks 1900 gedeeltelijk door nieuwbouw vervangen; toen werd ook een hoektorentje afgebroken (zie afb. 45). Rechts ziet men een dichtgemetselde ingang; deze werd aangebracht, toen daar in het begin van deze eeuw het postkantoor van Van Cruchten werd gevestigd.

6. De oude pastorie vanaf de vroegere binnenplaats. Het oudste gedeelte dateerde uit 1662. In de bovendorpel van de hoofdingang stond het jaartal 1754. De tralies boven die deur en in het venster boven de kelderdeur getuigden van voorzorgsmaatregelen in woelige tijden. Deze woning werd in vroeger eeuwen door de pastoor en een of meer kapelaans gedeeld. Ook werd er vaak onderdak aan pelgrims en reizigers verschaft. De bisschop van Roermond overnachtte er op 29/30 augustus 1767, en Mgr. Paredis, toekomstige bisschop van Roermond, bracht er de nacht van 14/15 juli 1846 door. Pastoor W. Backhuys zou in 1924 naar de nieuwe pastorie verhuizen. In 1925 werd de vroegere pastorie door de Zusters Arme Dienstmaagden van Jezus Christus betrokken. In 1960 zou het eeuwenoude gebouw worden afgebroken.

7. Op Christus-Koning-zondag in oktober 1930 had de plechtige intronisatie van de H.Hartgroep bij de kerk plaats. Deze beelden waren in het atelier Ramakers (achter de kerk) vervaardigd. De feestpredikatie werd gehouden door Dr. F. Feron uit Krawinkel. In de voorste rij van de geestelijkheid staat pastoor Backhuys (met bonnet); de laatste in die rij is kapelaan Gorissen (met bonnet). Links staat burgemeester Damen (met ambtsketen) en vlak achter hem secretaris A. Suylen. Dichter bij de spreker, vlak achter de eerste pilaar, zien we koster Math. Meys. Rechts staan de bruidjes klaar voor de bloemenhulde. Men ziet vaandels uit Lutterade, Krawinkel en Lindenheuvel naast die van Oud-Geleen. Het kerkhof staat nog vol grafkruisen en monumenten. Over de knielende mijnwerker heen is het grafmonument van pastoor H. Houbiers even zichtbaar. Achter de kerk ziet men de witte oude pastorie en daarachter de nieuwe pastorie.

8. Het bovenstuk van de Dorpstraat (Marcellienstraat). Naast het H.Hartbeeld ligt het uit 1906 daterende huis H. Eussen (t 1952). Daarnaast is heel even de gecementeerde gevel van het woonhuis J. Schrijnernakers (t 1965) zichtbaar. In het hoekhuis (links) tegenover het H.Hartbeeld zette Harie Janssen de winkel en de bakkerij van Beth Janssen (1860-1924) voort. Dit bedrijf werd in de 30-er jaren door P. Gardeniers (t 1962) overgenomen; zijn erfgenamen vervingen de noordelijke helft door nieuwbouw. Het volgende gebouw was eertijds de bij dit hoekhuis behorende schuur. Nadat het tot woning was veranderd, hield Jan Janssen <t 1931) er café; de cafédeur was bij het voorlaatste raam. In 1972-73 werd dit complex afgebroken. Het huis Hub, Janssen <t 1964) op de achtergrond moest plaats maken voor de nieuwe Brouwersstraat (zie afb. 53).

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek