Joure in oude ansichten deel 2

Joure in oude ansichten deel 2

Auteur
:   P.R. van der Zee
Gemeente
:   Skarsterlân
Provincie
:   Fryslân / Friesland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-3818-5
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Joure in oude ansichten deel 2'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

VOORWOORD

De levendige parade van een Jouster prentenkabinet. U kent ze weI; de rommelzolders met oude schoenendozen vol verge ten en vergeelde prenten. En zodra je ze even tussen je vingers laat glijden, raak je er niet op uitgekeken. Sterker nog: je komt in de ban van de tijd van toen en de mensen die zo'n periode gestalte gaven. Je vergeet alles om je heen, want iedere prent kent naast haar eigen plaatje haar eigen praatje. Zo ook Joure en de Jousters van maximaal veertig jaar geleden. Ze laten ons haarfijn zien hoe ze er toen voorstonden; sommigen met hun beste beentje voor, anderen, in afwachting van betere tijden, wat meer teruggetrokken. Een en ander temidden van de karakteristieke plekken die Joure, tot op de dag van vandaag, zo dierbaar en aantrekkelijk maken. Roe het ook zij: Joure was ook toen al "een vlecke in trek". AI met al ligt voor u een splinternieuwe uitgave "J oure in oude ansichten", samengesteld door de heer P.R. van der Zee, tevens auteur van de uitgave, in 1975 gepubliceerd, "Kent u ze nog ... de Jousters". Ret is een in aIle opzichten meeslepend boekwerkje geworden, waar vierenzeventig foto's en de daarbij behorende beeldbeschrijvingen veertig jaren Jouster geschiedenis in beeld en woord trefzeker vastleggen. Ret vakkundig bundelen van oude ansichten, die tot op de dag van vandaag nog de levende taal van een plaatselijke leefgemeenschap spreken, en het boeiend

vertellen van het verhaal achter de vergeelde prent, is een precisiewerk van hoofd en hart! Een twee-eenheid, zoals het beeld hoort bij het woord en de prent bij de vertelling. Daarin is de heer P.R. van der Zee wonderwel geslaagd. Hoewel dat geen verwondering wekt, voor wie deze Jouster schrijver kent, maar veeleer de bewondering bevestigt.

Aan de hand van vierenzeventig pakkende prenten van Joure en de Jousters, neemt de auteur ons mee op zijn wandeling langs de vele verscholen of in het oog springende, kenmerkende plekken van de vlecke. Kortom, een "beeldende wandeling" langs de veertig jaren geschiedenis van J oure en de J ousters, zoals u anders nooit te zien of te horen zou krijgen,

Als u met rnij erachter wilt komen waarom de vlecke Joure anna 1978 zo'n aantrekkelijke plaats is, moet u deze gebundelde prentenparade, die van Joure en de J ousters voor 1935 verhaalt, in een adem doorbladeren en doorlezen. Je kunt er niet omheen. Joure is en blijft "een vlecke in trek". Als de vergeelde prenten uit de oude schoenendozen ons dat al zo duidelijk kunnen vert ellen en aantonen, wat dan te denken van Joure en de Jousters van nu?

Joure, mei 1978

mr. Ph.J.I.M. Houben burgemeester van Haskerland

INLEIDING

De greate Jouwer; met deze naam wordt in oude geschriften Joure, de hoofdplaats van de gemeente Haskerland, herhaaldelijk aangeduid. De toevoeging greate (grote) roept wellicht hier en daar, wat het aantal inwoners betreft, de gedachte op aan een grote plaats. Die gedachte stemt dan evenwel niet geheel overeen met de werkelijkheid, ook al houdt Joure als vleck het midden tussen een dorp en een stad.

Tot na de Tweede Wereldoorlog is het inwonertal van Joure betrekkelijk laag en bovendien vrij stabiel gebleven. Pas in het begin van de negentiende eeuw kwam het inwonertal van Joure boven de 2000 en het zou honderd vijftig jaar duren, om precies te zijn tot 1951, voor dit aantal was verdubbeld. Daarna ging het in wat sneller tempo. In 1960 telde Joure ruim 5600 inwoners, in 1965 waren het er ruim 6600, in 1970 bijna 7400, in 1975 bijna 9300 en op 5 september 1977 werd de 10000ste inwoner van Joure in het bevolkingsregister ingeschreven.

De oude naam de greate Jouwer past dus weliswaar beter bij het Joure van nu dan bij het oude Joure, maar de achtergrond van de benaming ligt toch op een geheel ander vlak. De uitdrukking de greate Jouwer namelijk werd en wordt soms nog gebruikt om verwarring te voorkomen met Hiaure, een dorpje in Westdongeradeel, dat dan ook wel de ly tse (kleine) Jouwer wordt genoemd. Over de herkomst van de naam Joure (in het Fries: de Jouwer) bestaan uiteenlopende lezingen. De meest voor de hand liggende verklaring is, dat Joure ontstond op een plaats waar

veel haver (jouwer) werd verbouwd en/of verhandeld , Anderen zochten de verklaring in de ligging van de plaats ten opzichte van een meer en dan met name de Langweerder Wielen. In hun gedachtengang lOU de naam oorspronkelijk zijn geweest East- of Jestouwer in de betekenis van "oostoever". Door samentrekking zou dan later de naam de Jouwer zijn ontstaan. Hoe het ook zij, bijzonder is in ieder geval de vroegere verdeling van de plaats in vier kwartieren: het Ooster-, het Gaubuurster-, het Hoogstrater- en het Westerkwartier. Ieder kwartier benoemde twee volmachten, die met de grietman alles wat "de gemene buurt" betrof, in acht namen. De volmachten oefenden het toezicht uit op straten, bruggen en vaarten, voor zover het onderhoud uit de openbare kas werd betaald. De baten bestonden uit het marktgeld , de pacht van de waag en een belasting op wijnen en bieren. De volmachten waren tevens "opzieners der open bare arm en". Maandelijks gingen ze daartoe met een bekken bij de burgers rond. Was er een tekort, dan konden ze een "omslag op de huizen" heffen. In 1699 verleenden de Staten daar vergunning voor. Na twee jaar zitting te hebben gehad, traden vier volmachten af, van ieder kwartier een, Iedere aftredende volmacht had het recht de namen van drie, door hem geschikt geachte opvolgers op een voordracht te plaatsen. Uit de vier voordrachten koos de grietman de vier nieuwe volmachten. De zittende, de aftredende en de nieuwe volmachten werden dan ten slotte met hun vrouwen door de grietman op een

"deftige avondmaaltijd" onthaald.

Die romantiek behoort uiteraard al lang en breed tot het verleden. Het beeld van driehonderd jaar geleden zou ook niet meer passen in de modeme tijd, Toch is er een duidelijke overeenkomst tussen het oude en het nieuwe Joure en wel in die zin, dat de Jousters onder aIle omstandigheden de geboden kansen wisten en weten te benutten. Eeuwen geleden was het de gunstige ligging aan waterwegen, die kansen bood; vandaag biedt een minstens zo gunstige ligging nabij een knooppunt van belangrijke verkeerswegen mogelijkheden voor een verdere gunstige ontwikkeling. Gewijzigde omstandigheden hebben er toe geleid dat het karakter van de vlecke in de loop der jaren sterk is veranderd. Industrieen die een tijd lang een bloeiperiode hebben gekend, moesten terrein prijsgeven of verdwenen geheel uit het economische patroon van de plaats. De meest sprekende voorbeelden daarvan zijn de (Friese) klokmakerijen en de meubelindustrie. Ook de kwekerijen hebben sterk aan betekenis ingeboet en de agrarische bedrijven zijn zo goed als geheel uit het dorpsbeeld verdwenen, om plaats te maken voor moderne woonwijken als de Blaauwhof, het Zuiderveld en Westermeer. Groot- en kleinindustrie kwamen er voor in de plaats.

Zo is Joure uitgegroeid tot een centrum van industriele bedrijvigheid met een aantrekkelijk woon- en leefklimaat, omringd door een gebied met een nog altijd overwegend agrarisch karakter. Een gebied ook,

dat kansen en mogelijkheden biedt in de recreatieve sector.

Die ontwikkeling is, zoals gezegd, gepaard gegaan met ingrijpende veranderingen. Bij het doorbladeren van dit boekje zal menigeen tot de conclusie komen dat veel is verdwenen van wat nog maar enkele tientallen jaren geleden onverbrekelijk met het karakter van Joure leek verweven: bomen, boerderijen, nauwe straten en steegjes, molens en min of meer monumentale gebouwen. Oudere Jousters zullen dat misschien met een licht gevoel van spijt constateren. Wellicht zou het inderdaad mogelijk zijn geweest iets meer van het oude Joure te bewaren. In aIle redelijkheid mag echter worden gezegd, dat er ook iets voor is teruggekomen: ruim aangelegde woonwijken en uitstekende voorzieningen op het gebied van onderwijs, sport en bejaardenzorg - om maar een paar van de meest sprekende voorbeelden te noemen. Het is goed om ook dat bij het Ie zen van dit boekje te overdenken.

Voor het samenstellen van dit boekje is dankbaar gebruik gemaakt van foto's uit de archieven van de gemeente Haskerland, Douwe Egberts B.Y. in Joure en Utrecht, het Heemkundig Werkverband en het Johannes-Hessel-Huis. Onze dank gaat evenzeer uit naar de vele plaatsgenoten die ons door het beschikbaar stellen van fotomateriaal of het verstrekken van gegevens bij het samenstellen van dit boekje behulpzaam zijn geweest.

1. We beginnen onze wandeling door het Joure uit grootvaders tijd in Herema State, het op 18 december 1940 door het gemeentebestuur van Haskerland aangekochte buitenverblijf', dat op 1 juni 1950 officieel in gebruik werd genomen als gemeentehuis. Herema State dateert van het begin van de zeventiende eeuw. In 1689 kocht jonkheer Hessel Vegelin van Claerbergen, de eerste Vegelin-grietman van Haskerland, het buitenverblijf van de farnilie Thoe Schwarzenberg en Hohenlansberg. Sindsdien hebben vele leden van de familie Vegelin van Claerbergen op Herema State gewoond. De foto dateert van omstreeks 1900. Herema State werd toen bewoond door Valerius Vegelin van Claerbergen, zelf geen grietrnan, maar een zoon van mr. Pieter Benjamin Johan Vegelin van Claerbergen en een kleinzoon van Valerius Lodewijk Vegelin van Claerbergen, die beiden weI grietman van Haskerland zijn geweest, respectievelijk van 1835 tot 1844 en van 1816 tot 1835.

2. Herema State uit de tweede helft van de vorige eeuw, gezien in de richting van de achtergevel. Niet alleen de bewoners maar ook de dieren hadden in het uitgestrekte park alle ruimte. Daarvan getuigt het ooievaarsnest aan de rand van de vijver. Aan de overkant van de vijver was de zogenaamde hertenkamp. Tussen de bomengroep links op de foto is nog net een gedeelte van een van de bijgebouwen te zien. In 1882 werd Herema State als volgt beschreven: Het brede, deftige herenhuis met zijn koepeltorentje, met zijn lange laan, zijn sierlijke hek. De schone lustplaats achter het huis is gedeeltelijk een grote vijver, lindensingels aan twee zijden afgesloten en geheel omringd van ijzeren hekwerk. Een ander deel is tot ruim hertenkamp ingericht.

3. In de van 1882 daterende beschrijving van Herema State (zie foto 2) wordt verder onder meer gezegd: De roem van Herema State is de berg met zijn belvedere met houten wanden en zinken dak. Waarop sedert 1878 staat aangeplakt: hier maag geen naamen geschreven worden. De "berg" in Herema State wordt ten onrech te wel eens beschouwd als een overblijfsel van de in 1583 aangelegde en omstreeks 1600 gesloopte schans. Die schans was aangelegd waar nu, aan de Harddraversweg, de gereformeerde kerk staat. De berg in Herema State is naar aile waarschijnlijkheid pas kort na 1707 ontstaan, toen grietman Philip Frederik Vegelin van Claerbergen in het park grote vijvers liet graven. Het ontstaan van de berg is dus min of meer een toevalligheid, maar niettemin is het volgende rijmpje bewaard gebleven: "Joure is een vlek, de grietman is een gek, hij laat bergen maken, die de hemel raken." Er zijn verschillende varianten op dit rijmpje bekend, maar de strekking is steeds dezelfde.

4. De oranjerie in de aehtertuin van Herema State, eveneens op een plaatje uit de tweede helft van de vorige eeuw. In de loop der jaren moeten hier de meest uiteenlopende soorten planten en vruchten zijn verbouwd. Mogelijk zelfs de eerste aardappelen die ooit in ons land werden verbouwd. De overlevering wil namelijk dat grietman Philip Frederik Vegelin van Claerbergen (1685-1738) de aardappel mee terugnam van een reis naar Engeland, waar hij enkele knollen had gekregen van prinses Anna, de echtgenote van Willem IV. Hij maakte die reis in 1735 en twee jaar later moeten in de tuin van Herema State de eerste aardappelen zijn gerooid. Pas tegen het einde van de aehttiende eeuw werd de betekenis van de aardappel als volksvoedsel algemeen onderkend. De oranjerie wordt nog altijd gebruikt; nu eehter als werkplaats van de dienst gemeentewerken.

Achtergevel-Sanatorium te Joure

-'" :--'"

5. In 1909 schonken dr. J.G. Driessen en zijn echtgenote, Aurelia Vegelin van Claerbergen, Herema State aan de Vereniging tot Oprichting van een Fries Volkssanatorium. Het buitenverblijf werd daama grondig verbouwd en naar de eisen van die tijd ingericht voor de nieuwe bestemming. De foto toont de achtergevel van het sanatorium. Het sanatorium werd geopend op 1 september 1910. Slechts weinig jaren later kwamen sommigen echter al tot de conclusie dat ligging en omgeving toch niet aan de verwachtingen beantwoordden. In 1919 bleek het bovendien te klein. Een actie om Herema State uit te breiden strandde op de opvatting van het hoofdbestuur en geneesheer-directeur J. Geers, dat het beter zou zijn een geheel nieuw sanatorium te bouwen, in een andere omgeving. Het sanatorium verhuisde ten slotte naar Appelscha en werd daar op 22 september 1922 geopend. Herema State werd opnieuw verbouwd en werd daarna bewoond door Pieter Benjamin Johan Vegelin van Claerbergen, die van 1910 tot 1940 burgemeester van Haskerland was.

State" te Joure

6. Op deze pagina nog een - weinig bekende - foto van Herema State als Fries Volkssanatorium. Gedurende de jaren dat Herema State in gebruik was als sanatorium, bevond zich in de tuin van het voormalige buitenverblijf oak deze draaibare lighal. In deze lighal konden de patienten die dat nodig hadden, van tijd tot tijd kuren. De lighal bood plaats aan een twaalftal patienten. Bij de ingebruikneming van het sanatorium in september 1910 werden meteen zes patienten opgenomen. In december van hetzelfde jaar waren aIle vierenveertig bedden in het sanatorium echter reeds bezel. Nog geen tien jaar later zat men al opgescheept met een wachtlijst, waarop de namen van een twintigtal "on- of minvermogenden" prijkten. Dat was ten slotte een van de redenen om het sanatorium te doen verhuizen van J oure naar de hoge zandgronden van Appelscha.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek