Leusden in oude ansichten deel 1

Leusden in oude ansichten deel 1

Auteur
:   J.M. Schouten
Gemeente
:   Leusden
Provincie
:   Utrecht
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-2081-4
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Leusden in oude ansichten deel 1'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Het was in 1803 dat Pieter Pijpers in zijn gedicht "Eemlandsch Tempe" naar voren bracht:

'k Smeek U, zeg ons, Leusdenaar!

Stichtte Willibrordus daar, Midden in Uw korenschoven Zelf dit kerkje, om God te looven?

Stond daarin ziin eerste altaar Op de Nederlandsche gronden?

Zekerheid kan niet worden gegeven dat de H. Willibrord te Leusden zijn eerste kerkje zou hebben gesticht. WeI is bekend dat de geschiedenis van Leusden heel ver teruggaat en wel tot voor de tijd van Karel de Grote. Het oudste jaartal betreffende Leusden, dat toen mogelijk bekend stond onder de naam Losiduna, zou 697 zijn. Meer zekerheid geeft het jaar 777 waarin Karel de Grote het toen bekende Lisiduna schonk aan de Sint Maartenskerk van Utrecht. Ook is er nog een oorkonde uit het jaar 838 die op de overdracht wijst. Ansfridus, de achttiende bisschop van Utrecht, stichtte in 1005 een klooster op het hoog gelegen Hohorst onder Leusden. Een jaar later schonk hij het klooster en de gronden aan de kerk van Loysden, Patroonheilige van de kerk was de H. Antonius. Onder de parochie behoorden Hamersfeld, Amesforde, Hoflake, Bachevoort, Hohorst en Stuthenborch. In het uitgestrekte gebied van de gouw Flehite en zelfs een stuk daarbuiten waren er slechts drie parochiekerkjes, te Amerongen, Leusden en Rhenen. Een enkele kloosterling en een magistraat beheersten de schrijfkunst en zo kwam het dan ook voor dat vaak verbasteringen werden geschreven zoals Losiduna, Lisiduna, Loysden en Loesden. De bisschop van Utrecht Andreas verplichtte in 1132 dat alle bewoners van deze streek de doop, synode en begrafenis te Loesden moesten houden. Ruim honderd jaar later kreeg de stad Amersfoort haar eerste

kerkje, de H. Geestkapel. Hieruit blijkt overduidelijk dat Leusden de moederkerk was voor de zeer uitgestrekte omgeving. Er zijn goede aanwijzingen dat een pastorie van de paters benedictijnen zou hebben gestaan op de hofstede OudVlooswijk. De bisschoppelijke macht heeft eeuwen stand gehouden. Zo was.het in 1334 dat bisschop Jan van Diest goedkeurde dat Leusden aan ridder Arnoud van IJsselstein een hoeve en gronden schonk die gelegen waren bij Bachevorde onder Loesden. Omstreeks die jaren zijn ook bekend de goederen van Sambrinck en Rutenbeke. Tussen 1300 en 1400 waren de geerfden van de gronden verplicht om voor de bisschop zware vrachten te vervoeren met karren en lastdieren. De zware vrachten bestonden meestentijds uit levensmiddelen zoals haver en bier met bestemming Utrecht, te meer daar in het vlakbij gelegen Amersfoort veel brouwerijen waren. De hervorming liet ook haar sporen achter op Leusdens gebied. In 1580 werd de kerk geplunderd en vijf jaar later werd er een predikant aangesteld nadat pastoor Joannes van Ameringe was afgezet. Lambertus Brinxius was de eerste predikant; kennelijk is hij te Leusden geweest tot 1605 en was zijn opvolger Johannes Bergerus. Hij heeft te kampen gehad met de bevolking, die roorns-katholiek wilde blijven zodat de nieuwe leer van Calvijn weinig ingang vond.

Naast aIle kerkelijke verwikkelingen nog enkele wetenswaardigheden over het vroegere Leusden. Tussen 1600 en 1700 waren er veel schapen die graasden op de uitgestrekte heidevelden. In Leusbroek mochten aileen degenen die een paard hadden de schapen laten weiden; de keuterboertjes mochten met de kleine kudde niet verder komen dan het gebied om hun woonstee. Er was een goede bijenstand maar ook dat was voorbehouden aan degenen die minstens twee morgen meel konden opbrengen. Het daggeldersvolkje werd arm gehouden. Zeker een paar honderd arbeiders verdienden in de tweede helft van de achttiende eeuw enkele stuivers aan de tabaks-

teelt en voorts trokken ze te voet naar de kerverijen in Amersfoort. De armoede was to en algemeen en zette zich door tot na 1800. Armenzorg en een enkele grootgrondbezitter hebben de nood trachten te lenigen.

Leusden mag dan een heel rijke geschiedenis hebben, als dorp werd het overtroefd door Hamersveld, dat wel een dorpskern had, en het eertijds nog grotere Achterveld. Nu is Leusden met zo'n ruim tienduizend inwoners het grootste dorp; Hamersveld is geheel "verdwenen" en Achterveld zal klein blijven.

Na de samenvoeging van de gemeenten Leusden en Stoutenburg in 1969 is Leusden nu de grootste gemeente in de provincie Utrecht en zal het binnen afzienbare tijd uitgroeien tot een stadje van meer dan veertigduizend inwoners. Tot Leusden behoren het kerkdorp Hamersveld (nu opgenomen in Leusden-Centrum), Stoutenburg (eertijds een kasteel) en het kerkdorp Achterveld.

HAMERSVELD

Het wordt al genoemd in de elfde eeuw en de bewoners gingen ter kerke in Leusden. Er moet een brede rivier door Hamersveld gestroomd hebben want er schijnt zelfs scheepvaart te zijn geweest. De bevolking is overwegend roomskatholiek gebleven. In 1672 was er pastoor Guwisius die evenals zijn opvolger, kapelaan Petrus Scheen, in Amersfoort woonde omdat er nog geen kerk en pastorie in Hamersveld waren. In 1716 werden een kerkje en pastorie gebouwd. De katholieken werden tot in 1822 toe onder meer begraven bij het torentje (van omstreeks het jaar 1050) onder Oud-Leusden. De tegenwoordige rooms-katholieke kerk is van 1836. In de buurtschap Asschat onder Hamersveld werd in 1940 hevig gevochten door Nederlandse en Duitse en in 1945 door Duitse en Canadese soldaten. De naam Hamersveld werd door de gemeenteraad van Leusden .weggestemd" en nu is de naam Leusden-Centrum geworden.

STOUTENBURG

In 1252 werd kasteel Stutenborch gesticht door heer Walter van Amersfoort en enkele jaren later stond er een sterke burcht die veelal in handen was van de Utrechtse bisschoppen. Eigenaar is voorts geweest raadpensionaris Johan van Oldenbarneveldt. De vesting raakte later in verval en eind vorige eeuw werd er door de familie Van Luden een groot herenhuis gebouwd op enkele honderden meters ten zuiden van het oude kasteelterrein. Nu is dit een ontmoetingscentrum voor onder meer de katholieke geestelijkheid uit de gehele wereld. Het kleine dorpje Stoutenburg - waaronder Musschendorp - zal haar landelijk karakter nog een lange tijd kunnen behouden.

ACHTERVELD

Zonder ook maar iets af te doen van het overige Leusden kan gesteld worden dat Achterveld is: "De toegangspoort der Veluwe en de Parel der Gelderse Vallei". In 1382 wordt het voor het eerst genoemd in een contract van grondoverdracht tussen Kerstiaen van Achtevelt en Seger van Emelar. Het gebied lag op de grens tussen de provincies Gelderland en Utrecht; het Stichts-Utrechts gebied was rooms-katholiek en het Gelderse Achterveld kende hoofdzakelijk protestantse landlieden. In 1674 werd de parochie van Sint Jozef gesticht door Meinhardus van Houten O.S.B. Pater Gregorius Storm die vanuit Barneveld door de protestanten was verdreven en zich hier in 1719 vestigde heeft veel tot de ontwikkeling van Achterveld bijgedragen. Er waren hier veel heidevelden, schaapherders en tabakstelers. In 1940 en in 1945 lag Achterveld in frontgebied en werd er veel vernield door het oorlogsgeweld. Het dorpje zal kunnen uitgroeien tot hoogstens vijfduizend inwoners en zal haar rustig, landelijk karakter kunnen behouden.

1. In 1928 schreef kerkvoogd J .A.A.H. de Beaufort in zijn overzicht van de geschiedenis der Nederduitsch Hervormde Gemeente te Leusden: De aan den H. Antonius gewijde kerk te Dud Leusden, waarvan de toren zich thans nag te midden der landelijke begraafplaats verheft, wordt voor een der oudste, door sommigen zelfs de alleroudste Christenkerk van ons Vaderland gehouden. Volgens overlevering zou de Heilige Willibrord de Kerk gesticht hebben.

Op de pentekening van Spilman van begin 1800 ziet men de toren en het schip van de kerk. Het laatstgenoemde gedeelte werd wegens bouwvaligheid afgebroken in 1826. De toren lOU dateren van omstreeks 1050. Links een veeschuur die veelal gebruikt werd voor de schapen terwijl bovenin vaak tabaksbladen hingen.

J(uize ,,'JJe Boom" Eeusden bij .fimersfoort

2. Op het tegenwoordige landgoed "De Boom" Iiet de burgemeester van Leusden en Stoutenburg, A.J. de Beaufort, in 1879 dit prachtige en fraai tussen de bossen gelegen herenhuis bouwen. Zowel de familie De Beaufort als de tegenwoordige stichting "Dc Boom" heeft veel sociaal werk verricht. In het huis heerst nu nog een bijzonder rustige, deftige maar zeker ook aangename sfeer. De hoofdbewoonster, mejuffrouw A.A. de Beaufort heeft op 29 juli 1973 haar drieennegentigste verjaardag gevierd.

3. Omstreeks 1880 stond er op de hoek van de Harnersveldseweg/Leusbrockerweg het cafeetje "De Zwaan". Later kwam het oude gebouw in bezit van Arend Lagemaat van "Vicarienerf' en diende het tot woonhuis van enkele daggeldersgezinnen. Voor de bouwvallige woning - die omstreeks 1930 werd afgebroken - staat een der bewoonsters met drie kinderen, de vrouw van opperman Kees Achterveld.

Kasteel ?? Stoutenburg" bij Amersfoort.

'Cill;. G. J. stotnouwer, Amerstoort,

4. Het kasteel "Stutenborch" werd in 1252 gesticht door heer Walter van Amersfoort. In de zeventiende eeuw raakte het stcrke kasteel steeds meer in verval en is het nog tijdelijk eigendom geweest van Johan van Oldenbarneveldt. Nadien werden nog eens twee huizen gebouwd totdat omstreeks 1880 het tegenwoordige herenhuis "Stoutenburg" werd gebouwd. Koning Victor Emanuel van Italie bracht er een bezoek. In 1945 werd het huis vrij ernstig beschadigd vanwege oorlogsgeweld. Door versoberingen in de bouw ging helaas veel schoons verloren.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek