Millingen aan de Rijn in oude ansichten deel 2

Millingen aan de Rijn in oude ansichten deel 2

Auteur
:   drs. J.H.S. van Herten
Gemeente
:   Millingen aan de Rijn
Provincie
:   Gelderland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-6115-2
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Millingen aan de Rijn in oude ansichten deel 2'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  >  |  >>

Inleiding

Het samenstellen van een fotoboek over een dorp waar men slechts een vijftal jaren woont is - zeker als de periode 18901940 bestreken wardt - verrassend. In de eerste plaats omdat [e ziet hoeveel moois er verdwenen is, in de tweede plaats omdat je ziet hoe de gaten, ontstaan door afbraak, verval en verwoesting, zijn opgevuld. Millingen kent drie kernen; het oude dorp, afgesloten door Jagershekke en de Voarste Wetering van de Pals en voorts het Zeeland. De Heerbaan is vanouds de belangrijkste weg geweest; hij verbond Nijmegen met Kleef Men zou vermoeden dat hierdoar het darp een karakteristieke lintbebouwing zou kennen. Dat is niet juist. Op het kadastrale minuutplan van 1820 zien we dar de bebouwing sterk gespreid is. Langs de Rijndijk treft men dijkhuizen aan. Vele zijn gesloopt in verb and met dijkverzwaringen, maar ook omdat ze - door slechte bouw - onbewoonbaar werden. Langs de Heerbaan vindt men - naast kapitale boerderijen - riante villa's. Rond de kerk - "de kathedraal van het Laag" genoemd - stonden Pensionaat, Gasthuis en Patronaat. De oude, deels romaanse Mariakerk is in 1913 afgebroken. Verspreid over de diverse wijken treft men een diversiteit aan woningen aan: veel boerderijen met hun typischeT-vorm en woonhuizen in diverse stijlen. Het overgrote deel van de gebouwen was vrijstaand, hetgeen betekende dat het dorp ruim voorzien was van groen, vaak in de vorm van heel oude bomen. Zonder dat er planologen aan te

pas waren gekomen is er een heel aantrekkelijk dorp ontstaan. De foto's in dit boek tonen dat.

Het is triest te moeten constateren dat veel van het oude verloren is gegaan. Dat geldt niet alleen voor de gebouwen, dat geldt ook voar de wijze van bebouwing. Dat laatste is niet planmatig gebeurd, gebaseerd op snel achterhaalde visies van bestuurders, maar op een natuurlijke wijze. Een wijze die past bij een dorp in deze polder, weids en vol groen. Dat de oude gebouwen soms monumenten - verdwenen zijn is jammer maar onomkeerbaar. De oorspronkelijke, natuurlijke planologie is nog niet geheel verdwenen. Laten we die behouden; het hoort bij Millingen in de Ooijpolder.

Millingen heeft tussen de jaren dertig en vijftig een overgang meegemaakt die groot is. Van een dorp van vissers, steenovenvolk, boeren, scheepsbouwers, kroegbazen en andere neringdoenden is het een welvarende gemeente geworden, die in trek is bij degenen die de drukte van de stad willen ontvluchten. De vooroorlogse armoede heeft plaats gemaakt voar tevreden wonen, werken en recreeren, Terug naar het in dit boek vastgelegde verleden kan men niet en wil men niet. Wellijkt het een goede zaak het mooie van weleer te behouden en te koesteren en het sociaal ongewenste van toen vast te leggen. Het eerste om van te genieten, het laatste om als herinnering aan moeilijke tijden te bewaren.

Bij de samenstelling van dit boek heb ik veel hulp gehad; met het noemen van namen doe ik sommigen tekort. Ik volsta met een welgemeend woord van dank aan allen die mij foto's ter beschikking stelden of informatie verschaft hebben.

Ben Koenders leende foro's en verstrekte inforrnatie. Daarnaast las hij het manuscript kritisch door. Ben, voor dit alles mijn dank.

Naast deze hulp heb ik gebruik gemaakt van onder andere de volgende literatuur:

- Egberts, H., Millingen aan de Rijn van 1900 tot 1950, z. pl., 1979.

- [eurissen, A., Geschiedenis van Millingen aan de Rijn, Nijmegen, 1957.

- Lem, R. en Lem, W, De wereldgescbiedenis van Lemm, Lem, Lems, Maastricht, 1993.

- Monumenten Inventarisatie Project Midden Gelderland, Millingen, gemeentebeschrijving, Oosterbeek, 1991.

- Oteman, W, Geschiedenis van de famille Eerden uit Millingen aan de Rijn, Tegelen, 1993.

- Roos,]. de, Daar komt Schoonakker!, Millingen aan de Rijn, 1994.

- Roos,]. de en de Roos- van Roden, Th. Ret gemeentehuis van Millingen aan de Rijn (2e druk) , Millingen aan de Rijn, 1994.

- Rooy, H. van, Criminallteit van stad en land. Nijmegen en omstreken, Nijmegen, 1949.

- Schulte, A., Ret Rijk van Nijmegen, Oostelljk gedeelte en de Duffelt, Den Haag, 1983.

- Spann, W (e.a.) Millingen aan de Rijn in oude ansichten, Zaltbommel, 1971.

Millingen aan de Rijn, juni 1995. Jo van Herten

Mariakerk (1 )

1 Einde vorige en begin deze eeuw is er een stroming te zien die een desastreuze vernietiging van veel eeuwenoude monumenten tot gevolg had. Stadsmuren werden gesloopt en grachten gedempt omdat stadsbesturen wilden uitbreiden. Daarin paste de oude omwalling niet meer. De neogothiek werd populair, niet in het minst door de Roerrnondse architect Cuypers. Vele parochiebesturen wilden een nieuwe kerk, een neogothische. De nederige Romaanse bouwstijl moest plaats maken voor de meer jubelende gotische. Overigens waren de Romaanse kerken vaak betrekkelijk klein; het aantal kerkgangers groeide, zodat er ruimtegebrek ontstond. Tal van Romaanse kerken werden in die periode dan ook gesloopt om plaats te maken voor grotere.

prestigieuze godshuizen. [hr. mr. Victor de Stuers, hoofd van de afdeling Kunsten en Wetenschappen van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, heeft in een beroemd geworden artikel "Holland op zijn srnalst" in De Gids van 1873 de onverschillige houding van de overheid in deze ge-

laakt. Tevergeefs. Hier de tekening die Jan de Beijer in 1742 van de Millingse kerk maakte.

Mariakerk (2)

2 In of rand 1 91 2 vatte het kerkbestuur het plan op om de deels Romaanse kerk te slopen en er een nieuwe kerk voor in de plaats te bouwen. Het kerkbestuur stelde dat de kerk te klein, te oud en niet mooi was; tevens waren delen van het gebouw in slechte staat. "Erica", een schuilnaam voor M.]. van de Berg, geboren Millingenaar en zoon van het hoofd van de openbare school in het dorp, fulmineerde in een reeks kranteartikelen in De Gelderlander, met vaak sentimentele argumenten, fel tegen de afbraak. De architect van de nieuw te bouwen kerk, Te Riele, schreef een nota, de dato 30 maart 1913, waar we uit citeren: "Bij volkomen ontbreken van eenig karakteristiek detail en wijl geen geschiedkundige data van zijn bouw aanwezig zijn zoo meen ik te mogen concluderen a) Dat hij gebouwd werd in een periode waarin de kunst in verval was." Hij vervolgt: " ... b) deze bouwperiode is te stellen na 1550. Uit bovenstaande moeilijkheid iets bepaalds of vrij zekers te zeggen omtrent den bouwtijd dan langs

negatieve weg blijkt dat deze toren geenszins is: een monument van geschiedenis en kunst." De prates ten van Van de Berg hebben niet gebaat. Uit zijn artikelen citeren we: "Vrienden mijner jeugd en nog meer gij ouden van dagen, ik vraag U, zult gij zonder aandoening den band moeten verbreken, die U hechtte aan uw dorpsheiligdom? Zult gij de plek kunnen vergeten, waar eenmaal de wateren des doopsels gevloeid hebben over uw hoofd?" De foto toont de Mariakerk rond 1905 (foto: parochiearchiefMillingen).

Mariakerk (3)

3 De Romaanse kerk van Millingen stamt in oorsprong uit de achtste eeuw, althans in 720 wordt de kerk voor het eerst genoemd. Graaf Ebroin schonk de kerk toen aan Rindern. Het klooster te Echternach kreeg het patronaatsrecht. In de loop der eeuwen is de oude kerk verbouwd. In 1 742 had de kerk - zo weten we van een tekening van Jan de Beijer - een deels Romaanse toren en een laag eenbeukig schip. Het koor was laatgotisch terwijl aan de zuidzijde van de kerk een sacristie was gebouwd. Midden vorige eeuw 1846 - vond er een verbouwing plaats onder het pastoraat van]. Maeyer. Er werden toen zijbeuken aan de kerk toegevoegd terwijl het koor hersteld werd. Niet lang daarna, in 1882, is de kerk vergroot. Hierbij werd het koor afgebroken. De toren - eigendom van de gemeente - bleefbe-

houden. In hetzelfde [aar werd de kerk - jarenlang toegewijd aan Sint Willibrord - aan Onze Lieve Vrouw Immaculata toegewijd. In 1913 werd de kerk afgebroken, niet zonder kritiek van een deel van de bevolking, om plaats te maken voor een nieuw godshuis. Op de foto zien we het interieur van de Mariakerk rond 1905 (foto: archiefparochie Millingen).

Denoodkerk,1913-1914

4 De noodkerk in Millingen is in gebruik geweest van april 1913 tot oktober 1914. Het was een eenvoudig. grotendeels houten gebouw dat gestaan heeft ongeveer op de plaats waar thans garagebedrijf Pouwels is gevestigd. Rechts de klokketoren. De noodkerk was nodig orndat de Romaanse Mariakerk werd afgebroken ell de neogothische kerk werd gebouwd. Op de foto zien we de kerk, niet lang nadat ze in gebruik is genomen. Van het interieur bestaat - voor zover bekend - geen foto. Van het oude bezit van de kerk bestaat met veel meer. Kennelijk heeft men bij de nieuwbouw ook veel van de inventaris aangeschaft. Wat er wel is overgebleven is een marmeren doopvont uit het midden van de 1ge eeuw, een stralenmonstrans, door R.J, Raab in 1827 gemaakt. en de preekstoel. Deze is in 1860 gemaakt door de Gebr. Smits te

Cuyk. In de oude kerk was er een klankbord boven de preekstoel: dit is verdwenen. De kuip van de eikehouten preekstoel bevat houtsnijwerk, in relief de bustes van de vier evangelisten. De trap is met ajour ranken van acanthus- en wijnstruiken versierd. Verder hoort tot de preekstoel

een beeld van Sint Willibrordus. De koperen luchter dateert van het midden van de 1ge eeuw. Er is voorts een beeld van de heilige ]ozef en er zijn twee kruisbeelden, alle stammend uit de negentiende eeuw. Aan vaatwerk is er meer: cilindertorenmonstrans, expositieciborie, enkele kelken,

een wierookvat en twee kandelaars, alles eveneens negentiendeeeuws (foto: archiefparochie Millingen).

Bouw van de neogotische kerk 5 Bij gelegenheid van de bouw van de nieuwe kerk werd de ansichtkaart uitgegeven die hier is afgebeeld. De kaart toont het grondpla.n en de kerk zelf De firma Koenders uit Enschede bouwde de kerk voor een bedrag van f 110.000. Geld om de nieuwbouw te betalen was er echter niet voldoende. Het kerkbestuur aanvaardde een bijdrage uit het Grewelfonds van

f 40.000. Aan deze bijdrage werd echter de voorwaarde verbonden dat de patroonheilige van de kerk SintAntonius van Padua moest worden. Zo kreeg Millingen binnen vijfendertig jaar de derde patroonheilige voor her godshuis. "Erica", in 1913 nog fel tegenstander van de afbraak van de oude kerk, bleek een groat bewonderaar van de nieuwbouw: "Z66 werd de nieuwe kerk een kunstgebouw, een monument voor den architect

... een lied in steen, een onverwoestbare gedenkzuil voor hem, die den stoot gaf tot dit grootsche werk."Van de ansichtkaart zijn twee versies in omloop, een gewone en een met op de achterzijde de volgende tekst: "Dankbetuiging van het R.K. Kerkbestuur te Milli.ngen aan U en

medepachters voor de schenki.ng van den halven prijs Uwer zitplaats aan de Kerk. Namens het Kerkbestuur, M. Graat, Pastoor."

z
w
Cl
Z
-I
-I
::;:
W
I-
~
a:
w
~
~
Ii
r N eogotische kerk (1)

6 De rooms-katholieke kerk is gebouwd in de jaren ] 9] 3-

] 9] 4; zij is toegewijd aan Sint Antonius van Padua. De kerk ligt tussen de Heerbaan en het SintAntoniusplein. Architect was Wolter te Riele Gzn., Stephen Arntz en Frits Colenbrander deden grote donaties; mede daardoor kon de kerk worden gebouwd. Over de architecnfur van de kerk valt onder meer het volgende te zeggen. Het is een neogotische kruisbasiliek, waarbij de 55 meter hoge toren boven de Sint-Antoniuskapel- de doopkapel - is geplaatst. tussen transept en noorderzijkoor. Het schip is driebeukig; de stenen overwelving heeft een ribpatroon, De zijbeuken nemen in breedte af naar het priesterkoor en naar de ingang. Aanvankelijk was de kerk rijk beschilderd; pilaren, bogen en het gewelf waren versierd met florale en decoratieve motieven.

De eikehouten preekstoel dateert van ] 860 en is vervaardigd door de Gebr. Smits uit Cuyck. Het klankbord boven de preekstoel is inmiddels verdwenen. De bevolking van Millingen was overwegend katholiek. Het Rijke Roomsche leven yond men hier in al zijn facetten terug. Zo ook wer-

den heel regelmatig processies gehouden, waaronder de Sacramentsprocessie. Van overheidswege mochten de meeste processies niet door het dorp trekken, een uitzondering gold de Sacramentsprocessie. Hierbij een foro van de Sacramentsprocessie in

] 937 op de Heerbaan. Pastoor is

Antonius Verwiel, in het midden onder een ereboog lopend, die tussen de pastorie en het pleintje bij de Kievitbar stond. Het gebouw op de achtergrond is de hoeve Rustenburg van boer ]euken, "de]euk" voor de dorpsbevolking.

Neogotische kerk (2)

7 Het interieur van de kerk was rijk, zoals dat veel voorkomt in neogotische kerkgebouwen. Het hoofdaltaar is van marrner en hout, waarbij de kruisgraep gepolichromeerd is. De gebrandschilderde rarnen, zeventien in totaal, dateren van de periode 1914 tot 1920. De ramen zijn afkomstig uit Duitse ateliers, onder andere uit Kevelaer en Goch. Veel ramen zijn geschonken door inwoners; hun namen zijn erap vermeld. We komen tegen de namen van bouwpastoor M. Graat, Th. Graat, F. Colenbrander,

S. Arntz Grasfeld en H. Bodewes. De meubilering is niet oud; uit de Romaanse kerk is niet veel overgebracht naar de nieuw gebouwde kerk. Veel van de meubilering starnt, evenals de ramen, uit de periode 1914-192 O. De beelden zijn vervaardigd in het atelier van Van Bokhoven te Den Bosch. De foto is gemaakt rand 1 915.

Neogotische kerk (3)

8 De bouwpastoor van de neogotische kerk was Martinus Graat. Hij werd in 1877 tot priester gewijd. In 1899 volgde zijn benoeming tot pastoor van Millingen. Pastoor Graat werd in 1919 opgevolgd door pastoor Lambertus van Boxmeer. De bouwpastoor heeft veel gedaan voor de gemeenschap. Op 26 juli 191 7 vierde hij zijn veertigjarig priesterjubileum: daarbij gaf de bevolking blijk van haar grate waardering voor de zieleherder. Hem werd een marmeren hoofdaltaar aangeboden, vervaardigd door J. Custers uit Stratum. Pastoor Graat bouwde de nieuwe kerk; de oude was - met 633 zitplaatsen - te klein geworden. In de nieuwe kerk - "de Kathedraal van het Laag" genoernd, waren ongeveer 1100 zitplaatsen. De pastoor was nauw betrokken bij de oprichting van het Gasthuis Sint Jan de Deo, dat in 1904 zijn deuren opende. Tijdens zijn priesterschap in Millingen werd het Patronaat Sint ]ozef gebouwd. Hij nam voorts het initiatief tot de bouw van een jongensschool en hij liet het kerkhof gelegen

aan de Chopinstraat, opnieuw aanleggen en vergrootte het teYens. Op het kerkhof werd een Calvarieberg met zijgroepen geplaatst, vervaardigd door Brux uit Kleef. Naast dit alles was pastoor Graat de stuwende kracht achter vele verenigingen en tevens de initiator van voorzieningen op het gebied van armenzorg en gezondheidszorg. Op de foto, in 1916 genomen, zien we de kerk die onder zijn pastoraat is gebouwd.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek