Nieuwerkerk aan den IJssel een beeld van een plaats in oude ansichten

Nieuwerkerk aan den IJssel een beeld van een plaats in oude ansichten

Auteur
:   A.M. den Boer
Gemeente
:   Nieuwerkerk aan den IJssel
Provincie
:   Zuid-Holland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-6153-4
Pagina's
:   104
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Nieuwerkerk aan den IJssel een beeld van een plaats in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

14 Deze foto toont zowel lokale aanvoer als internationale afvoer van groenten rand 1918.

15 De groentezouterij van de Rotterdammer Comelis Blad in de door hem gehuurde oude slachterij met de bonen in kisten en vaten, circa 1918.

16 Hetzelfde pand naderhand met voorin een Sparwinkel van De long van bovenaf gezien.

4 Cooperatiekoorts

"Een menswaardige middenweg tussen kapitalisme en staatssocialisrne". Zo noemt een geschiedenisboek de cooperatie, het geslaagde experiment van Engelse arbeiders en Duitse boeren uit de 19de eeuw. In Nieuwerkerk aan den I]ssel is zeker sprake van de start van zeven cooperaties. Sommige worden plaatselijke economische steunpilaren.

Ondernemen in de landbouwvereniging

Op een afdelingsvergadering anna 1894 van de Hollandsche Maatschappij van Landbouw praat men over cooperatieve aankoopverenigingen van boeren. Naast buitenlandse voorbeelden is er in Aardenburg (Zld) toch al sinds 1887 de aankoopvereniging "Welbegrepen Eigenbelang"? Een voorstel wordt verworpen. Acht verliezers beginnen dan samen. Dat onderonsje loopt uit de hand. In 1902 bedragen de uitgaven al meer dan 17.000 gulden. Men wil intussen ook meer dan het samen kopen van lijnkoeken en bouwt aan de Kerklaan een houten maalderij. Zodoende passeert op 20 augustus 1902 ten overstaan van notaris Reynders in Zevenhuizen de stichtingsakte van de Cooperatieve Landbouwvereniging "Nieuwerkerk aan den I]ssel". Secretarisboekhouder wordt het hoofd van de Openbare Lagere School Nr. 1, A.]. Fijan. Landbouwer A. van der Dussen wordt voorzitter. In 1907 koopt men huis en erfvan de buurman. P. van den Broek uit Zevenhuizen ontwerpt dan een nieuwe stenen maalderij en een aannemer uit Gouda bouwt haar voor ruim

f 40.000. De maalderij is een drielaags bedrijfsgebouw met

kanteelachtige opbouwen aan de dakrand, boograampjes, muurankers en voorop een tegeltableau met de naam en de afbeelding van een koe en een varken. (Dat karakteristieke tableau staat eigenlijk niet eens op de bouwtekening!) Bij de aanvoer per schip wil men de voederstoffen met kipkarren over rails naar moderne elevatoren rijden. Bij zoveel nieuws stelt "de polder" dan ook harde voorwaarden. Een stuk Kerklaan moet worden bestraat en op kosten van de cooperatie komt er een stevige beschoeiing langs de ringvaart.

Rond 1910 gaan de boeren eerst bij meester Fijan of zijn vrouw langs om op te geven wat men aan voer gaat afhalen. Dat wordt dan in het grate maalderijboek genoteerd. Pas daarna mag het person eel op een bonnetje de kar laden. Is de familie Fijan absent dan zit er aan het schoolhek een bord met de tekst "Het Boek is aan de Maalderi]" . Een tijdelijke spelregel. In 1923 bouwt men naast de maalderij een kantoor en woonhuis voor een boekhouder. (De familie Fijan is dan al naar de stad verhuisd.) Het dorp blijft trots op de maalderij. De gemeentegids uit 1934: "Het bedrijfheeft zich op buitengewoon gelukkige wijze ontwikkeld en het £linke fabriekspand toont wat samenwerking - juist ten plattelande - vermag."

Bank onder ontbijt geboren

"In het laatst van 1903, in de maand november, kwam op een morgen de heer A. van der Dussen bij mij, terwijl ik nog aan de ontbijttafel zat. Nu, dat gebeurde wel meer, wijl hij als Voorzitter van de Cooperatieve Landbouwvereeniging met mi], SecretarisBoekhouder dier vereeniging, verschillende zaken had te be-

spreken. Toen we met die besprekingen gereed waren nam hij afscheid, maar bij de deur gekomen keerde hij terug en zei: '0 [a, dat is waar ook. Als je een ogenblikje tijd hebt, wil ik nog iets anders met je bespreken. In de laatste weken kan je geen courant opnemen of je leest dat er Boerenleenbanken worden opgericht.' " Met deze tekst zal de dan gepensioneerde bovenmeester Fijan in 192 9 het jubileumboekje van de plaatselijke Boerenleenbank starten.Anno 1903 is het vervolg van het gesprek dar Fijan na schooltijd een brief pent aan de Utrechtse inspecteur van de Boerenleenbanken. Na verspreiding van een oproep is het op een vrijdagavond zover. Meester Fijan haalt de inspecteur op het station af en stapt met hem naar koffiehuis

"L' Esperance" aan de 's-Gravenweg. De opkomst valt tegen. Spreker vertelt de twintig man van 1 75 gulden rijkssubsidie als men zo'ri nuttige bank start.

Op 22 januari 1904 wordt de Cooperarieve Boerenleenbank "Nieuwerkerk aan den Ilssel" formeel opgericht bij de notaris in Zevenhuizen. Het zijn negen agrariers uit Capelle, Nieuwerkerk en Moordrecht, die deze daad verrichten. De eerste ledenvergadering volgt. Boer Daam Vis van de Laan neemt het voorzitterschap waar, Meester Fijan en burgemeester Van der Meulen lopen er samen heen. Ze verzekeren elkaar dat ze er in geen geval nog een baantje bij willen hebben. Aan het eind van de avond zijn ze respectievelijk voorzitter van de Raad van Bestuur en de Raad van Toezicht. N atuurlijk zit ook initiatiefnemer Van der Dussen in het bestuur. De Cooperatieve Landbouwvereniging wordt snel als banklid aangenomen en krijgt een fors krediet in rekening-courant. Paniek is er op een avond in 1910. De

petroleurnlamp van de kassier - schoolmeester Kaptein - was naar beneden komen vallen, precies op Grootboek No.1, het kasboek en openliggende spaarboekjes ... Met veel nachtwerk vindt reconstructie plaats. Bezwaarlijk is het dat de schoolmeester slechts 's avonds kan bankieren. Zijn opvolger is gemeenteontvanger G. de Wit, die veel tijd over heeft. Fabelachtig stijgen de geldbedragen tijdens de "Grote Oorlog" na 1914. Het Nieuwerkerks spaargeld op alleen deze bank stijgt van 1914 tot 1918 van 92.000 naar 395.000 harde guldens. In 1920 koopt de bank voor f 16.000 de villa "Buitenlust" aan de 's-Gravenweg aan als kantoor en kassierswoning.Als kassier De Wit in 1926 overlijdt is veilingmeester Smit net beschikbaar. Hij neemt naast het kassierschap ook de bijbanen als gemeenteontvanger en adrninistrateur der gemeentebedrijven over.

Groentevei]ing bloeit kort

In november 1913 richt een aantal warmoeziers de Cooperatieve Groenteveiling "Nieuwerkerk aan den Ilssel" op. Piet Kaptein is voorzitter van de dertig tuinders met samen ,,85 duizend ramen'. Uggende broeibakken of plat glas we] te verstaan. Een veiling met klok en al verrijst bij het station aan de Kerklaan. Bediende Nico Smit van de Berkelse veiling wordt veilingmeester. De veilingklok werkt op een heteluchtmotor, want stroom is er nog niet. Groenten worden door de tuinders aangevoerd per schuit of met paard en wagen. Vrijwel alle wagens zijn afgedekt met een door schoenmaker Doornhein gemaakt kleed. Op die witte dekkleden is met grote letters de naam van de tuinder aangebracht. Ook op loodsen zet men de naam graag. De vei-

lingomzet stijgt door de oorlog van 160.000 gulden in 1914 naar 1,5 miljoen in 1918. Het kan niet op. De veiling investeert ook. In 1917 laat men op het spoorwegemplacement naast een kistenloods een haven met beschoeiing maken. Samen met de gemeente en het polderbestuur wordt de Laan opgeknapt. Na de vrede in 1918 zakt de veilingomzet zo weer terug van 1,5 miljoen naar 350.000 gulden per jaar. In 1922 gaat het zo slecht dat de leden-tuinders in plaats van een winstdeling een naheffing krijgen. In 1923 stemt men over de vraag of er met de tien [aar oude veiling moet worden doorgegaan of niet. Men zet nog door, maar veelleden bedanken. Na juridisch advies voIgt opheffing en komt er een "Nieuwe Cooperatieve Groentenveiling Nieuwerkerk aan den Ijssel en omstreken", Deze neemt voor 13.000 gulden de veiling over met voorzitter, secretaris, notulen en al. Maar ook die veiling moet slechts bezuinigen. In 1925 veilt men al helemaal niet meer en tegen 1930 wordt de zaak verkocht en de vereniging opgeheven.

eIREO, een .Jnmcekceurele"

Op 24 juli 1918 wordt in de oude roomboterfabriek aan de 's-Gravenweg de Cooperatieve Inmaak Centrale Rotterdam en Omstreken geopend.Veel Rotterdamse vrouwen komen 's rnorgens met de trein mee en doen op de fabriek hun werk. Als de bonen zijn gewassen, worden ze machinaal gesneden. De sni]machines worden aangedreven door een stoommachine, die nog in de oude boterfabriek aanwezig was. Machinist is D. de Hoog. De bonen worden in grote houten (haring)vaten gezouten en door "kuiper" De Ruiter gesloten. Dan kunnen ze naar

Duitsland. Als er een wapenstilstand wordt gesloten, die later tot vrede leidt, stokt de uitvoer. .Jedereen hoopt maar dat de oorlog nog een poosje zou duren ... ," aldus een eerlijke inwoner. De produktie gaat nog een poos door, zodat de voorraad steeds groter wordt. De ClREO huurt ook een terrein achter het "Spiegelhuis" waar de vaten gestapeld komen te liggen, met paden tussendoor. Door lekkages is het nodig de vaten geregeld bij te pekelen. Dat kost honderden bomen in de buurt. Later wordt de bedorven groente vernietigd. De streekromanschrijver Rudolf van Reest laat in "Glascultuur" een kwekertje uit de streek zijn pronkbonen verkopen aan de cooperatieve inmakerij in Nieuwerkerk. Winst van zouterijen en exporteurs denken tuinders zelf in de zak te steken. Duitsland stort ineen en tuinders zuchten nog jaren onder schulden van de zouteri], zo vat hij het gebeuren (historisch juist) samen.

Weegbrugvereeniging "Samenwerking"

In 1919 richten wel vijf landbouworganisaties samen een cooperatieve weegbrugvereniging op. Ook dat verband wordt weer opgericht in cafe "L' Esperance" van Honkoop aan de 'sGravenweg. De brug komt voor de groenteveiling (en het cafe van Erbeveld) aan de Kerklaan. 20 weet ieder eerlijk het verschil in gewicht tussen zijn lege en zijn volle kar.

Onderlinge Brandwaarborg boert best

VoorzitterVan der Dussen van de Cooperarieve Landbouwvereniging stelt eind 1928 tijdens een bestuursvergadering voor om een onderlinge brandverzekering op te richten. Men reali-

seert zich dat er jaarlijks een kapitaal aan premies de gemeente uitvliegt. Men hoort ook van goede resultaten van zulke verzekeringen elders. Er worden 200 uitnodigingen verzonden voor een bijeenkomst in cafe "De Zwaan" van oud-tuinder Boerop in de Dorpsstraat. Spreker is de gemeentesecretaris Van Haastrecht, tevens directeur van de "onderlinge" van Polsbroek en Vlist. Van de 23 aanwezigen geven er zich 18 op als lid. Snellegt men ontwerp-statuten voor aan de leden en bezoekt men de notaris in Zevenhuizen. De officiele naam van deze cooperatie wordt "Vereeniging tot Onderlinge Brandverzekering van Roerende en Onroerende Goederen 'Nieuwerkerk aan den Ilssel en omstreken'". De formele start is 1 april 1929 en de omstreken blijken ruim te zijn. Voorzitter wordt de Nieuwerkerkse veehandelaar Maarten den Hollander en de plaatselijke boekhouder Willem Oskam wordt secretaris-penningmeester. Naast bestuursleden zijn er ook schatters. Als er in 1932 voor het eerst enige schade is, verwoordt men dat op papier positief. Dankzij de uit te keren schade kunnen bestuur en schatters ervaring opdoen "waardoor zij voor de vereeniging meerdere waarde hebben". Men heeft natuurlijk een lopende rekening bij de Boerenleenbank, maar als de geinde premies oplopen belegt men het geld in een hypo thecaire lening. De schades komen knus over. In 1936 zijn er twee koeien dood door hemelvuur en gaat een hooiberg er aan door broei: schade 840 gulden totaal. Toch benoemt men op een gegeven moment naast schatters ook opperscheidslieden. Volgens de jaarverslagen hoeft van hun diensten geen gebruik te worden gemaakt. Herverzekering voor eventuele grote schades vindt voor de oorlog niet plaats. Grote branden blijven ook uit.

Coi:iperatieve bakkerij en verbruiksvereniging "ONS BELANG"

Geen boeren- oftuinders- maar een arbeiderscooperatie is de bakkerij annex verbruikscooperatie "Ons Belang". Het motto van zulke cooperaties is "Niet om het gewin maar voor het gezin". Na 1900 bouwt deze cooperatie een bedrijfspand in de rij lintbebouwing aan de Kerklaan bij het dorp. (De Prins Alexanderpolder geeft de helling van de ringdijk tegen een lage erfpacht uit en vandaar de bouwdrifi tegen de kanaaldijken, ook in Capelle.) Vanaf 1922 is Van Halm cooperatiebakker, De plaatselijke vereniging steekt honderden harde guldens in de Cooperatieve Groothandelsvereeniging De Handelskamer "HAKA" te Rotterdam. Gedrukte jaarverslagen daarvan leren ook het ledenverloop en de omzet van "Ons Belang", bijvoorbeeld in de crisisjaren. Hetledental klimt van 97 (1930) naar 165 (1935). Het wordt een heel bedrijf Van 1930 op 193 1 - bij groeiend ledental- keldert de omzet van f 9123,29 naar f 7252,79, maar vervolgens zit men [aren boven de tienduizend guldens. Cooperaties als deze doen veel aan propaganda en jeugdvorming. Op punten kun je een hele bibliotheek opbouwen via de "HAKA" . "De zeven jongens van Duinoord" van Leonard Roggeveen leert ook menig jong Nieuwerkerker de zegeningen van de cooperatie! De vereniging heet in 1938 plots "Beider Belang" en he eft dan wel 2071eden. Dat aantal gezinnen overstijgt de aanhang van de "rode familie" in partij en vakbond. Er zijn aparte afdeling en voor bakkerij en kruidenierswaren. In 1939 wordt onderaan de Laan een meelopslagplaats bijgebouwd. Het socialistisch raadslid Pieter de Man is jaren penningmeester van deze vereniging. De "HAKA" -opbrengsten zijn deels ook voor zijn

partij. (Of dat voor de plaatselijke cooperatie oak geldt, is bij gebrek aan archivalia niet bekend.)

De bakkerij van "Ons Belang" zal worden geprivatiseerd en overgenomen door werknemer Van Halm.

17 Praalwagen voor de Onafhankelijkheidsfeesten 18131913 voor de maalderij van de cooperatie.

1 8 Bovenmeester Fijan van Openbare Lagere School Nr. 1, maalderij, Boerenleenbank (en nag meer).

1 9 Bord voor aan het schoolhek bij afwezigheid van de bovenmeester annex maalderi jsecretaris.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2019 Uitgeverij Europese Bibliotheek