Ooltgensplaat in oude ansichten

Ooltgensplaat in oude ansichten

Auteur
:   Th. de Waal
Gemeente
:   Oostflakkee
Provincie
:   Zuid-Holland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-3250-3
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Ooltgensplaat in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

De gemeente Ooltgensplaat is gelegen op de zuidoostelijke hoek van het eiland Goeree-Overflakkee (thans geen eiland meer door vier vaste verbindingen) in het oostelijk gedeelte van de heerlijkheid St.-Adolfsland. Aan de noordzijde stroomt het Haringvliet, waarover de eerste van de hierboven genoemde verbindingen met het vaste land tot stand kwam door de bouw van de Haringvlietbrug die in 1964 voor het verkeer werd opengesteld. Aan de oostzijde bevindt zich de druk bevaren rivier het Volkerak, waar de dam met de sluizen 17 augustus 1970 is gereed gekomen, die Flakkee met Brabant verbindt. Ten zuiden ligt De Krammer. Over de naamsoorsprong tast men min of meer in het duister. Er is wei eens gedacht dat de naam Ooltgensplaat een verbastering zou zijn van Adolfsplaat, naar de eerste bedijker Adolph van Cleve, naar wiens naam de heerlijkheid Adolfsland is genoemd. De naam "plaat" is echter meer op zijn plaats dan "land", omdat het een bedijking van een plaat of gors betreft. Meer aannemelijk is dat deze aangeslibde grond de naam van Oeltkensp1aete heeft verkregen, vernoemd naar een schipper met de naam Oeltken, die deze plaat het eerst zou hebben ontdekt, er heeft gewoond en er met zijn schuit het vissersberoep uitoefende. Deze mening wordt bevestigd door het zeer mooie oude wapen van Ooltgensplaat, waarop een visser met zijn schuit is afgebeeld. (zie afbeelding 3). De bewoners van het dorp, en trouwens van het hele eiland, spreken van "de Plaet" of "de Plaete". "Hie weunt in de Plaete" - "Hie komt van de Plaete" - ,,'t Is 'n Plaetenaer! "

Dr. H.C. Landheer, "Plaetenaer" van geboorte, die tot doctor promoveerde op een dissertatie over "Het dialect van Overflakkee", schrijft altijd Ooltjensplaat, met een j, hoewel de naam met een g gebruikelijk is. Hij volgt daarbij de spelling

uit de Lijst der Aardrijkskundige namen van Nederland, uitgegeven door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (1936).

De polders die bij Ooltgensplaat behoren zijn het Oudeland, in 1483 bedijkt door ridder Jacob van Borsele, Gheert van Abbenbroek, Cornelis Gilles en anderen. De Noordpolder, die vroeger een afzonderlijke bedijking had, is in 1682, in 1713 en later nog eens ingevloeid, ten gevolge waarvan .Jiet grote gat" ontstond, een waterplas van rl.lim zes hectare oppervlakte. In 1718 werd de bedijking opnieuw ter hand genomen, waarbij men de dijk tussen de Noordpolder en het Oudeland liet vervallen, zodat de vroegere Noordpolder bij het Oudeland werd ingesloten. De Galathee werd in 1521 ter bedijking uitgegeven door Filips van Cleve, heer van Ravenstein en zijn medestanders, welke bedijking eerst in 1524 tot stand kwam. De Weipolder werd in 1594 ter bedijking uitgegeven door Catharine van Oyenbrugge, vrouwe van Duras en Brigdamme; de Grote Blok, voor een gedeelte onder Den Bommel gelegen, eveneens door genoemde vrouwe in 1599; de polder Al te Klein in 1602; de Anna Wilhelminapolder, voor een gedeelte gelegen onder Den Bommel, in 1806 en de Grote en Kleine Adrianapolder in 1844. Het Weipoldersegors verkreeg in 1855 een zomerkade. Rest nog de Schrappolder, aan de noordzijde van de haven, een smalle strook grand die ook met een zomerkade van het water is gescheiden.

In het korte bestek dat ons ter inleiding van dit boek is toegemeten, nog iets uit de roemrijke geschiedenis van Ooltgensplaat. Als fortificatie was het zeer belangrijk. Uit de dorpsresolutieboeken blijkt dat Ooltgensplaat een forteres (verdedigingswerk) is geweest, gelegen in vesten, voorzien van palissaden en poorten, opgericht in de "Spaanse tijd", In

1600 was er "een bekwaam bolwerk met een schans ter dekking van de vaart in de provincie"; men had er de Molenpoort, (bij de to en houten molen) en in de resoluties van 1593 tot 1682 leest men over een torenwachter, het sluiten van poorten, het fort aan de Galathee en het onderhoud van de redoutes. Weinig bekend zal zijn dat de watergeuzen in 1571 - dus voor de inneming van Den Briel - te Ooltgensplaat een inval deden, de klokken uit de toren haalden en meenamen! Om een grote sprong te maken in de geschiedenis: onder het bestuur van Lodewijk Napoleon werd Ooltgensplaat gekozen als punt van retraite voor de Franse bezetting op Goercc-Overflakkec. In 1811 werden er drie redoutes (schansen) aangelegd, namelijk aan de Weipo1der, aan de Oude1andsedijk en aan de Dorpsdijk. Onder het bewind van keizer Napoleon I werd een fort gebouwd, toen Duquesne geheten - thans fort Prins Frederik - dat met het fort De Hel te Willemstad het gehe1e Volkerak bestreek. Tegen het einde van 1813 voerde generaal Rostolland er het bevel. In Den Haag en Amsterdam was de omwenteling al begonnen; het verzet tegen het Franse juk werd steeds sterker en ook op Goeree-OverfJakkee kIonk reeds het geliefde:

Oranje boven! Maar de Fransen zaten er nog en de eerste dagen van december 1813 werden voor de burgers van Ooltgensplaat zeer spann end. Het fort werd in sterke verdediging gebracht, daartegenover kwam er uit de burgerij een krachtig verzet. Om een lang verhaa1 kort te maken - men 1eze er Boers en Van der Waa1-Vervoorn maar eens op na het fort werd door de burgers, onder aanvoering van Klaas Vos, overrompe1d en de oranjevlag wapperde vrolijk aan de top van het fort. Dit be1angrijke gebeuren te Ooltgensp1aat op 5 december 1813, het begin waarmee het eiland van de

Franse overheersing werd verlost, werd ve1e jaren lang op die datum p1echtig herdacht. Dit moedig optreden te Ooltgensplaat staat in de annalen van onze vaderlandse geschiedenis met ere opgetekend.

Wanneer we nu met dit fotoboek een wandeling door Ooltgensp1aat gaan maken, dan komt u de rust en de gemoedelijkheid uit het 1aatst van de vorige en het begin van deze eeuw tegen. Er is vee1 veranderd. De kern van het dorp is hetzelfde geb1even, al is he1aas door verbouwing vee1 van de bouwstij1 der oude huisjes verloren gegaan. Gelukkig bezit Ooltgensp1aat een monumentaal bouwwerk om trots op te zijn, het raadhuis, gebouwd in 1616, in 1937 grondig gerestaureerd.

Wat het bestuurlijke betreft is Ooltgensp1aat door de herindeling gemeenten in een andere fase gekomen; op 1 januari 1966 werden de dertien gemeenten op Goeree-OverfJakkee tot vier teruggebracht. Een van die vier is nu de gemeente "Oost Flakkec" geworden, waaronder begrepen Oude Tonge, Den Bommel en Ooltgensp1aat, in welke p1aats het bestuur, onder 1eiding van burgemeester W.M. van der Harst is gezete1d. De woonkernen Achthuizen en Langstraat, tevoren reeds gemeente Ooltgensplaat, vall en vanzelfsprekend ook onder "Oost Flakkee".

Een zaak willen we in deze inleiding nog aanha1en, namelijk de in het verschiet liggende bedijking van de Hellegatsplaten, de zogenaamde driehoek, bij Ooltgensp1aat. De aanslibbing gaat gestaag voort; bij aIle aandrang tot bedijking die hiertoe door het gemeentebestuur is gedaan, en nog gedaan wordt, lijkt het er op dat dit wacht op de afs1uiting van de Oosterschelde, gep1and in 1978, waarbij eb en vloed komen te vervallen. Het gebied van deze beschermde gorzen beslaat onge-

veer 420 hectare waarvan circa 200 hectare door een dam kan worden afgesloten.Volgens de p1annen moet deze nieuwe polder voor een deel agrarisch blijven, een gedeelte is bestemd voor recreatie en buiten de dam ligt een natuurreservaat. Dat dit zeer belangrijk wordt voor Ooltgensplaat valt te begrijpen; niet alleen door de grondaanwinst maar meer nog dat er dan een rechtstreekse verbindingsweg komt vanuit de gemeente naar de Haringvlietbrug.

Ten slotte onze zeer hartelijke dank aan hen die aan de samenstelling van dit album hebben meegewerkt. In de eerste plaats noemen we A.I. van Oosterom, huize "Even Buiten", van wie we vrijwel alle in dit boek voorkomende oude ansich ten uit zijn rijke verzameling ill bruikleen kregen met de nodige aantekeningen. En vooral ook mevrouw Van Oosterorn-Wagner, die op haar hoge leeftijd alle namen, bewoners van huizen en andere historische gegevens vlot wist te verschaffen. We1willend mochten we in het gemeentearchief duiken en last but not least brengen wij onze zeer hartelijke dank aan de heer A. Mans, kenner van De Plaat bij uitnemendheid, die ons niet alleen apart fotomateriaal verschafte, maar ons ook veel bijzonderheden wist mede te delen.

De bewoners van Ooltgensplaat zijn zeer gehecht aan hun geboortegrond. Vondel dichtte reeds: "De liefde tot zijn land is ieder aangeboren". En dat is nog zoo Daarom zullen vele "P1aetenaers", alsook vroegere inwoners die zowel in binnenals buitenland zijn uitgezwerrnd, dit fotoboek, dat zoveel oude herinneringen oproept en ongetwijfe1d historische waarde heeft, gaarne willen bezitten. Want het is voor de Platenaars nog altijd: ,,'t Plaetje boven! "

Elk die het buiten leeven mint Die in Natuur zijn wellust vindt, Smaakt in dit Dorp en zijne dreeven, Al 't zoet van een Eenvoudig leeven.

Deze ets is gemaakt door de tekenares Anna Brouwer omstreeks 1798. U ziet hier de toren nog met de oorspronkelijke, peervormige spits. Napoleon he eft in 1811 deze spits laten afbreken om op het plat een seinpost, een soort telegraafdienst, te maken. Dit is met meer torens op het eiland het geval geweest. In 1818 is een nieuwe toren gebouwd. Omdat hij in 1893 niet in al te beste toe stand verkeerde is de toren met spits, zoals die heden nog is, tot stand gekomen.

Links: van lazuur, beladen met een schip van goud, zeilende tegen een plaat of zandbank op een zee van synople en zilver, en chef van goud, beladen met drie banden van keel (b: 24-7-1816). Het wapen illustreert - zoals reeds vermeld het ontstaan van deze "plaat" door een schipper of visser, Oeltgen of Oeltken, die hier jarenlang zijn beroep uitoefende. Een ouder wapen van deze gemeente toont dan ook een schildhoudende schipper met een schippershaak in de linkerhand, terwijl hij rechts het onderhavige wapen houdt. (In het schildhoofd het wapen van de heerlijkheid Somrnelsdijk waartoe Ooltgensplaat behoorde.)

Midden: bij koninklijk besluit van 6 juni 1966 nummer 6 is aan de gemeente Oost Flakkee een wapen verleend, zeals hierboven in het midden is afgebeeld. Doorsneden: 1. Gedeeld; a. In keel (rood) een zilveren schildje waaroverheen

een karbonkel van goud; b. In sinopel (groen) een dwarsbalk van zilver. n. In sabel (zwart) een opengeslagen bijbel van zilver gebonden van purper, goud op snede, bedrukt met de Griekse hoofdletters alpha en omega van keel (rood) op elke bladzijde een. Ter rechterzijde drie sloten van goud. Het schild gedekt met een gouden kroon van drie bladeren en twee paarlen.

Rechts: de nieuwe gemeentevlag. De gemeente Oost Flakkee krijgt een eigen gemeentevlag; Bij raadsbesluit van 26 augustus 1974 is hiertoe besloten. De zwart-wit foto geeft een tekening van het ontwerp. De vlag heeft aan de bovenzijde, zowel als aan de onderkant, een rode en groene baan. In het midden staat de afbeelding van een karbonkel, afgeleid van het nieuwe gemeentewapen. De rode en groene kleuren zijn afgeleid van het wapen van Oude Tonge.

BEN

.Wra«i -ell K..,u"j,·t,.U?c.!I_ GeU1(JUC ",~.

J) jlk f;U. K «dc-

+ .KerJ,-.

~ .. '1r"kn.

Foote -

2. De parel van Ooltgensplaat is het monumentale raadhuis, in het jaar 1616 gebouwd naar ontwerp van Melchior van Harbach, een bekend bouwmeester uit de zeventiende eeuw, die ook voor prins Maurits verschillende bouwwerken heeft ontworpen. Hij was ook de architect van de raadhuizen te Klundert en Bolsward. De gevelsteen boven de poort van De Waag (zie volgende foto) geeft het bouwjaar aan. Jonkheer Francois van Aerssen, ambachtsheer van St.-Adolfsland en heer van Sommelsdijk, stelde zich garant voor de kosten. In 1839 is het verbouwd (beter gezegd verknoeid) toen er lelijke ramen in zijn geplaatst, zoals u op deze foto ziet. In 1937 werd het mogelijk, met gelden van monumentenzorg en de provincie, het monumentale gebouw grondig te restaureren. Architect was ir. A. van Essen te Voorburg. Op 28 september 1939, onder burgemeester C. Slobbe, had de officiele ingebruikname plaats. De bevolking heeft daarbij zeer meegeleefd en schonk een gebrandschilderd raam met wapens en een meesterlijk schilderstuk waarop raadhuis en kaai, respectievelijk vervaardigd door de heren Roodenburg en Basart. Wie dit oude met het gerestaureerde raadhuis vergelijkt, zowel wat ex- als interieur betreft, zal moeten erkennen dat het een juweel is geworden, een sieraad met alleen voor De Plaat, maar ook voor geheel Goeree-Overflakkee.

3. Boven: de Waag, onderdeel van het raadhuis en thans in gebruik bij de gemeente als bergplaats, bevat boven de poort een ingemetselde steen, waarin een merkwaardig opschrift staat ingebeiteld, waarvan de hoofdletters, met uitzondering van de D, het bouwjaar van het raadhuis (1616) aangeven. Ter verduidelijking geven we het vers hier in drukletters: Deeses steens gesChrIft een Ieder een hier gaet ontfo VWen, Wle Men Van dlt dorpsh VYs den eersten steen fonderen saCh, 't Was den sCho Vdt Woest Ingh Ve, dIe 'teerst begon te bo VWen; Weesende den tWaelfden IVnI op sIne adoLphs daCh.-P. W.

Onder: deze steen is bij de restauratie van het raadhuis (1937/39) aangebracht in de muur van het bordes, waar vroeger de weegbrug was. De ontwerper heeft ongetwijfeld in beeld willen brengen hoe Ooltgensplaat uit de zee is opgekomen. Van onder ziet u het water, links Neptunes met zijn drietandige vork en rechts een zeemeermin. Beiden houden het oude wapen van De Plaat in de hand, waarop schipper Oeltken met zijn schuit is uitgebeiteld.

d 4# ...9J);GENSPLAAT. VOORSTRAAT.

4. Dit is een van de oudste kiekjes van de Voorstraat, een van de belangrijkste en mooiste straten uit de gemeente. Er stonden toen nog bomen en er waren stoepen met hekjes voor de huizen. Dit kiekje is daarom zo zeldzaam, omdat aan het eind de hervormde kerk met de toren er op voorkomt. De toren is hier nog in zijn oude vorm: een fraaie open koepel van hout, waarin men de klokken kon zien hangen. De volgende foto toont de toren met de pyrarnide-spits, waarbij in het onderschrift enige bijzonderheden over het ontstaan.

Ooltgensplaat eierv. )(er-<,

5. Hier ziet u een kiekje van de kerk met de toren, welke 1aatste in 1896 is vervangen door een pyramidespits, met leien gedekt. De klok met klepel is geschonken door notaris Anthony van Weel. Oorspronkelijk was de kerk gewijd aan de heilige Adolphus. Het fundament is gelegd in 1527; men heeft er achtentwintig jaren aan besteed; het godshuis was gereed in 1555. Voor die tijd moet er ook een kerk zijn geweest, gebouwd door de bedijkers, gewijd aan de heilige maagd Maria, met als patroon Sint-Adolph, Door bouwval, mede ten gevo1ge van overstromingen, moest de kerk in 1845 worden gesloten en op de oude fundering werd de nieuwe kerk gebouwd, waarvan op 22 mei 1847 de eerste steen is gelegd door J ohannis Agathinus Cornelis van Weel. Het turfhok, waarin de "stoven" voor de voetverwarming werden gereed gemaakt, staat hier nog tegen de kerk gebouwd. Links is de smederij van C. Birkhoff met de "travalje" om de paarden te bes1aan. Let op de oude veewagen; auto's waren in 1912 niet of bijna niet op het eiland en het was toen het algemeen vervoer voor de landbouwers en ook voor de burgerij, die dan een "gerij" met koetsier huurde,

6. Hier ziet u het interieur van de hervormde kerk. In de kerk hangen drie koperen kronen uit 1640, waarvan een met drie schildjes. In 1737 werd aan de kerk een zilveren avondmaalstel geschonken, bestaande uit vier gegraveerde bekers en twee zilveren bladen. Hiervoor hebben we gemeld dat de kerk in 1845, op last van de overheid, wegens instortingsgevaar moest worden gesloten. Drie maanden lang is er geen dienst gehouden; men ging zondags met een collectebus door het dorp voor de instandhouding van de openbare eredienst. De schuur van landbouwer Van Putten - thans van Kees Born werd ingericht als noodkerk. In 1847 werd de tegenwoordige kerk gebouwd. Het orgel, in 1910 gebouwd door de firma Dekker te Goes, is dit jaar vervangen door een nieuw orgel, gebouwd door de firma Leeflang te Apeldoorn.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek