Oosterbeek in oude ansichten deel 1

Oosterbeek in oude ansichten deel 1

Auteur
:   H.C.J. Erkens
Gemeente
:   Renkum
Provincie
:   Gelderland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-2240-5
Pagina's
:   88
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Oosterbeek in oude ansichten deel 1'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

EEN DORP OM V AN TE HODDEN

Het dorp Oosterbeek, behorend tot de gemeente Renkum en gelegen aan de zuidwestelijke Veluwezoom in de onmiddellijke nabijheid van de Gelderse hoofdstad Arnhem, geniet een grote reputatie omdat het zo rijk met natuurschoon is gezegend. Met name sinds de tweede wereldoorlog, welke juist hier, gedurende de Slag om Arnhem in september 1944, zo hevig heeft gewoed en zo ve1e won den heeft geslagen, is het in sterke mate geiirbaniseerd.

Dat neemt niet weg dat het dorp, ooit een aaneenschakeling van landgoederen en buitenplaatsen, zijn landschappelijk bijzonder aantrekkelijk karakter, nog in hoge mate heeft behouden. Waar juist als gevolg van zijn grote aantrekkingskracht als woonplaats, door bevolkingstoename, verdichting van de bebouwing en verkaveling van grootgrondbezit aan de natuur en het landschap toch wel afbreuk is gedaan, werd er, mede door cultivering van het bestaande, andersoortige schoonheid aan toegevoegd. Veel meer echter van het landschapsschoon is ongerept aan het nageslacht overgeleverd door de goede zorgen van Renkums gemeentebestuur, van Staatsbosbeheer, van de Stichting tot Behoud van Natuurmonumenten, van de Stichting Gelders Landschap, van particulieren en anderen. Nog altijd is Oosterbeek qua woon- en leefklimaat bijzonder aantrekkelijk, hetgeen men reeds ervaart als men het dorp, via welke toegangsweg dan ook, nadert.

De Vereniging Voor Vreemdelingenverkeer (V.V.V.) heeft ooit een film 1aten maken "Oosterbeek kennen,

is Oosterbeek liefhebben" en zo is het gebleven in de opinie van de autochtone bevolking, maar vooral ook in die van hen, die er zich van elders vestigden of er hun vakanties doorbrengen.

Oosterbeek, welks landgoederen en buitenplaatsen, zoals de Dennenkamp, Mariendaal, de Hemelse Berg, Hoog- en Laag Oorsprong, de Johannahoeve, de Pietersberg, de Bilderberg, Rosande, de Sonnenberg, Hartenstein, Batoswijk en zoveel andere, vrijwel ailemaal van gedaante zijn veranderd en/of veelal een andere bestemming hebben gekregen, geniet terecht een grote reputatie.

Erover denken, spreken en schrijven is een genoegen, temeer waar er zoveel is, dat goede herinneringen aan het verleden oproept. Noem het nostalgie, maar een feit is dat de dorpsgeschiedenis, aan de beschrijving waarvan E.J. Demoed in zijn "Van een groene zoom aan een vaal kleed" (Adremo-1953) zo'n voortreffelijke bijdrage heeft geleverd en waaruit wij gaarne hebben geput, in ailerlei opzichten de moeite van het overleveren waard is.

Dat geldt voor zijn oudste en middeleeuwse geschiedenis, maar zeker ook voor de jaren 1880-1930, waartoe wij ons, in woord en beeld, in deze uitgave, met een link hier en daar naar een verder verleden, hebben beperkt. Ze is uiteraard niet volle dig en wellicht niet feilloos, want ook het geheugen van zegslieden verzwakt op den duur. En veel is er in de oorlog verloren gegaan.

Het is de geschiedenis van een dorp met gemeen-

schapszin, van de overgang van zijn bevo1king uit toch wel feodale omstandigheden naar zelfbewustzijn en zelfstandigheid, de geschiedenis voorts van sociale en culturele emancipatie en van een groei naar staatsburgerlijke vo1wassenheid. Het is geleidelijk gegaan: zo vanzelfsprekend dat bijvoorbeeld vele oude adellijke families, die vroeger de grootste invloed uitoefenden, geen aanleiding hebben gevonden het dorp de rug toe te keren; integendeel, velen van hen hebben aan die ontwikkeling mede vorm en gestalte gegeven, niet in de laatste plaats door belangrijke schenkingen aan de gemeenschap. En dat goede voorbeeld is door vele andere welgestelden gevolgd. Oosterbeek is het dorp van hoog en laag, De torenspits van de oude hervormde kerk in het benedendorp staat gelijk met de stoep van de rooms-katholieke kerk aan de Utrechtseweg en die hoogteverschillen geven aan het geheel een aparte bekoring. Het is het dorp dus van bossen, parken, plantsoenen en openbaar groen, van bouw- en weiland ook nog, grenzend aan de Rijn en behorend tot het Veluwemassief. Het is een typisch forensendorp, het is als woonplaats altijd zeer in trek geweest bij renteniers, alsmede bij uit het voormalig Nederlandsch Oost-Indie gerepatrieerden en welgestelde zakenlieden. Het gevolg ervan is nog altijd een wat onevenwichtige demografische opbouw, met een relatief hoog percentage bejaarden, waarvan velen een gelukkige levensavond doorbrengen in bejaardenoorden en -tehuizen, zo goed als eerder tijdelijk in pensions en hotels.

Kortom, Oosterbeek is door de jaren heen een rustig dorp met allure en pretentie geweest. Aan zijn geschiedenis is door de gruwelijke oorlog in de septemberdagen van 1944 en de daaropvolgende a1gehele evacuatie een nieuwe dimensie toegevoegd.

In de overtuiging dat deze uitgave de belangstelling zal hebben van autochtonen, zowel als van inmiddels met het dorp vergroeide nieuwkomers, is ze graag samengesteld met de spontane medewerking van ve1en, onder anderen van mijn echtgenote, van de heer H. Smit van de Dienst Gemeentewerken en van de afdeling registratuur ter gemeentesecretarie alsmede van de inmiddels he1aas onts1apen heer J.e. Meeuwsen. ("De Westelijke Ve1uwezoom in oude ansichten" door E.J. Demoed, uitgave Europese Bibliotheek - 1968 behoort er zeker bij.) Er is vee1 nosta1gie in verwerkt, een stuk trots ook, op hetgeen in grootvaders tijd werd tot stand gebracht en dankbaarheid voora1 voor het feit tot deze dorpsgerneenschap te mogen behoren.

Wij zijn de heer C.H. Karssen bijzonder erkentelijk voor zijn waardevolle aanvullingen en correcties, verwerkt in de tweede druk.

1. De Utrechtseweg, nog altijd een rijksweg die Oosterbeek met Arnhem verbindt, zag er in grootvaders tijd heel wat landelijker uit en was vooral met heel wat meer geboomtc gestoffeerd. Langs deze hoofdweg, die de grens vormt tussen Oosterbeek-Hoog en -Laag, liep vroeger de paardetram, later de stoomtram van de O.S.M., nog later de elektrische tram (getuige de rails) van het vervoersbedrijf van de gemeente Arnhem (daterend van 1912) en tegenwoordig dus de trolleybus. Eertijds bepaalde de Utrechtseweg de route van de Oosterbcekse bodediensten, uiteraard zonder de nu talrijke verkeerslichtinstallaties enzovoort. Links de Hes, afdalend naar de Klingelbeek. Op de achtergrond ziet u de eerste huizen van Oosterbeek.

2. Door de ccuwcn heen is het landgoed "Mariendaal" met zijn uitgestrekte gronden onder Oosterbeek en Arnhem, van grate betekenis geweest. Om tot ,.grootvaders tijd" beperkend, verdient de aantasting ervan in 1879, ten behoeve van de aanleg van de spoorlijn Arnhem-Nijmegen, verrnelding. In 1885 werd er opnicuw aan geknabbeld voor de aanleg van een trambaan, waarbij het statige geboomte langs de Utrechtscwcg sneuvelde. Het landgoed was toen in be zit van de notarisfamilie Van Eck uit Arnhem. Zij sloopte het van 1740 datcrendc oude herenhuis grotcndeels en verving het door het bovenstaande. De stichting "Het Gelders Landschap" verwierf het in 1936, in de tweede wereldoorlog werd het door de Deutsche Arbeitsdienst gebruikt en tijdens de Slag om Arnhem werden 11Uis en park zwaar beschadigd. Daarna werd het hersteld, verbouwd en uitgebreid, dus grondig van gedaante veranderd, en nu is het in gebruik bij het Bedrijfslaboratorium voor Grond- en Gewasonderzoek.

3. Het valt vrijwel niemand moeilijk steeds opnieuw de schoonheid te roemen van het landgoed "Mariendaal" waar Oosterbeek en Arnhern onder rneer aan elkaar grenzen. Dit unieke dornein, waarheen ecn fraaie oprijlaan voert, met ecn viaduct onder de spoorlijn door, kent, naast uitzonderlijk fraai geboomte, vrij grate hoogteverschillen, golvende cultuurgronden en de prachtige, zich door het landschap slinger en de beek, ook verschillende waterpartijen en watervallen. Het Gelders Landschap, de tegenwoordige eigenaar, heeft het door de oorlog geschonden park op aantrekkelijke wijze met nieuwe aanplant hersteld.

Het landgoed is vooral onder het beheer van de notarisfamilie Van Eck uit Arnhem bijzonder fraai gecultiveerd. De Slijpbeek of Mariendaalsebeek, welke in haar bovenloop stroomt, werd van zogenaamde Zwitserse bruggetjes voorzien. Er verrees ecn koepel (onder Arnhem) op het hoogtepunt en ook werd het aanzien gegeven aan de zogenaamde Franse laantjes, ook wei "de groene beds tee" genaamd, gevormd door haagbeuken, die met de toppen naar e1kaar werden toegeleid en zo een overkapping bewerkstelligden. Zij zijn nag altijd een trekpleister voor verliefde jongclui. Koningin Wilhelmina liet er een monumentje oprich ten met de van haar veelzeggende zinspreuk: "Le Christ avant tout."

4. Zo zag de Utrechtseweg, met daarop (links) uitmondend de Schelmseweg, er in 1900 uit. Het is nog een en al geboomte, waardoor de aanblik van dit dorpsgedeelte wordt bepaald. Midden op de weg beweegt zich niet het drukke verkeer van vandaag de dag, maar blijkbaar een kleine stoet van doodgravers. Beide straten zijn nog zonder trottoirs. Terzijde en achter de Schelmseweg, daar waar zich eerder de vuilstort beyond, was het aanzien gegeven aan een aantal inmiddels geheel gerenoveerde arbeiderswoningen, waardoor de buurt ,,'t Stort" ontstond.

5. Een in 1858 gebouwde windkorenmolen heeft zijn naam gegeven aan de Molenweg, eerder de 2e Molenberg, die het vele jaren lang niet verder heeft gebraeht dan een onbeduidende zandweg, te midden van uitgestrekt bouwland, dat nadien dieht bebouwd is geworden. De molen was oorspronkelijk eigendom van de landbouwer Aalbers, die hem in 1895 overdeed aan A. Gille. Molenaar L. Mulder nam hem in 1900 over en vanaf 1906 was J. Kreeftenberg de mulder. In 1921 werden de kap en de wiekcn gesloopt. Aehter de molen woonden de families Beekhuizen en Hulstijn.

6. Voor zover "grootvaders tijd" al rustbehoevende stadsmensen kende, hebben ze maar al te graag hun schreden gericht naar ons, met natuurschoon rijk gezegende, rustige dorp. Die trek naar "De parel van de Veluwezoom" gaf hct aanzien aan vcle pensions en restaurants. 20 ook aan de Utrechtseweg, waar de farnilie De Winkel (tevens garagehouder) in de jaren dertig pension "Alberdina" exploiteerde. Daarnaast stond pension-cafe-restaurant "Rozande" van de farnilie Van Houten, later L' Arnie, en daar weer naast was de firma]. v.d, Kerkhof, rijwielhersteller, gevestigd.

7. In 1866 werd het aanzien gegeven aan het eerste echte gerneentehuis van de gerneente Renkurn, gebouwd aan de Utrechtseweg op de hoek van de Jan van Ernbdenweg in Oosterbeek. Statige bornen op de voorgrond bewijzen hoezeer deze rijksweg vroeger was gestoffeerd. In het bouwjaar, 1866, werd mr. J. de Beijer als burgerneester opgevolgd door J. van Ernbden. Het raadhuis deed in latere jaren, toen het te klein was geworden, als politiebureau dienst en in die functie beleeft het zijn levensavond,

Oosterbeek Wilhelminaweg

8. De Wilhelminastraat, uitlopend op de Utrechtseweg, tegenover het vroegere gemeentehuis, dat nadien vele jaren als politiebureau heeft dienst gedaan en dat inmiddels als muzieksehool is ingericht, behoort tot de voor het dorp min of meer karakteristieke zijstraten. Ze wordt gedomineerd door de remonstrantse kerk, die in 1907 werd gebouwd, nadat eerder een fonds "ter behartiging van de liberale godsdienstprediking" was gesticht. De Remonstrants Gereformeerde Gemeente had zich overigens reeds ornstreeks 1880 van de Hervormde Kerk afgescheiden. De nieuw geformeerde kring ressorteerde onder Arnhem en kerkte aanvankelijk in de Concertzaal. De familie Van Toulon van der Koog voorzag de kerk van een paar gebrandschilderde ramen. In 1935 werd de eigen lokale kerkelijke gemeente in het leven geroepen. Rechts het huis dat jarenlang werd bewoond door de familie H. Koning.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek