Rheden, De Steegh en Ellecom in oude ansichten

Rheden, De Steegh en Ellecom in oude ansichten

Auteur
:   H. Kerkkamp
Gemeente
:   Rheden
Provincie
:   Gelderland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-3302-9
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Rheden, De Steegh en Ellecom in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Na een deeltje in deze serie over "De Oostelijke Veluwezoom" - hier de gemeenten Rheden en Rozendaal - verscheen "Velp en Rozendaal in oude ansichten", Thans ziet een bundeltje beelden en herinneringen uit de tussen de voornaamste bevolkingscentra Yelp en Dieren gelegen dorpen Rheden, De Steeg en Ellecom het licht. De nabuurschap en vroegere verbondenheid spreken nog uit de naam van de kerkbode: "Hervormd Rheden-De Steeg-Ellecom". In de jaren rond de eeuwwisseling kende men in de raad der gemeente een belangenstrijd tussen Yelp en Dieren met de overige dorpen. Yelp telde meer dan de helft van het totale aantal inwoners. Als de stembrlefjes uit de bus kwamen, was de uitkomst voor het hoofddorp steeds de helft min een of de stemmen staakten. De voortdurende spanning ontlaadde zich tweemaal in een poging om van Yelp een afzonderlijke gemeente te maken, waartegen de rest, die dan op zwart zaad dreigde te komen zitten, zich heftig verzette. De pogingen mislukten.

Deze kortzichtigheid behoort allang tot het verleden. Dat alles gebeurde in de tijd waarin Yelp meer een luxe dorp was, Rheden, met de buurschap WorthRheden, agrarisch met enkele steenfabrieken, De

Steeg en Ellecom het moesten hebben van het vreemdelingenverkeer, hotel- en pensionwezen en Dieren meer industrie kende en een knooppunt voor het verkeer vormde.

Rheden was een dorp aan de rivier. In een ver verleden, toen de nu do de arm, de Laak, nog de hoofdbedding vormde, zelfs nog meer dan thans. Wie zich over de hoofdweg door de Rhedense Enk bewoog, hetzij in het knusse stoomtrammetje, hetzij met gerij, per rijwiel of met de apostelpaarden, ontwaarde in de verte over wuivende graanakkers het stompe kerktorentje, de daken der meeste huizen erom gegroept. In een "Tegenwoordige Staat" onzer provincie van 1741 staat te lezen: "een klein dorp midden in 't Koorenland". Langs de zuidelijke berm van de straatweg was de lintbebouwing nog verre van gesloten en langs de noordelijke bevonden zich nog slechts enkele huizen. Bii de voorrnalige erven de Grote en de Kleine Roos - vandaar de naam het Rozenbos - bereikte de weg de rivier en weer de bosrand. De Steeg en Ellecom waren voorbestemd vreemdelingen te trekken; die vestigden zich permanent of blijvend in villa's, hotels of pensions en in de moderne tijd ook in vakantieoorden.

Oorspronkelijk lagen tussen Velp en Dieren drie honderdschappen. Een honderdschap was de maatschappelijke eenheid in de v66rchristelijke tijd. Ze bracht honderd twintig gewapende mannen op de been. Bij de verandering van cultuur bleven de oude grenzen in het algemeen gehandhaafd. Ellecom werd parochie, later kerspel. Kasteel "Middachten" lag erin; het bezat nauwe banden met de kerk: het patronaatschap, een band die sinds jaren is verbroken. De honderdschappen Rheden en Worth-Rheden vormden te zamen een kerspel met eerstgenoemde als plaats van kerkbouw. De marken zetten echter hun zelfstandig bestaan voort. WeI vergaderden ze gezamenlijk, doch bij de houtkap bijvoorbeeld kreeg elke mark haar rechtmatig deel, dat voor de WorthRhedenaren, geringer in aantal, aanzienlijk groter uitviel.

De grens tussen de marken Rheden en Ellecom werd gevormd door de tegenwoordige Oversteeg en de Diepesteeg. Aan weerszijden verrezen allengs enkele huizen. Westelijk behoorden de bewoners tot het kerspel Rheden, oostelijk tot Ellecom. Wegens deze kerkelijke gescheidenheid sprak men van Rhedersteeg en Middachtersteeg. De groei zette zich voort. De

Steeg werd van gehucht een flink, zelfstandig dorp met een eigen Hervormde Gemeente, welke samen met Ellecom een predikant bezit, en een roomskatholieke parochie.

Hebben Ellecom en De Steeg hun oude karakter voor een groot deel behouden - de zomergasten volgden andere wegen en vonden andere oorden - het dorp Rheden werd aangewezen voor de vestiging van industrie: een betonfabriek, een motorenfabriek en een staalconstructiefabriek. Het agrarische karakter ging verloren. Het dorp heeft een ongekende groei meegemaakt. Een proces dat voor Worth-Rheden thans gaande is.

De beelden uit een vrij recent verleden zullen vooral bij ouderen tal van herinneringen opwekken. Zij in het bijzonder kennen de bezorgdheid over de bestendigheid van welvaart en welzijn en daarnaast een heimwee naar het land hunner kindsheid. Misschien komt hen daarbij een bijkans vergeten schoolliedje in gedachten:

Beelden uit mijn kinderjaren, Uit mijn jeugd zo vrij en blij, Trekken somtijds kalm en rustig Aan mijn peinzend oog voorbij.

RHEDEN

1. De oude, grijze kerk - grotendeels van tufsteen - is van een voornaamheid, door afmetingen en rijkere ornamentiek, die de meer eenvoudige godshuizen van Yelp, Ellecom en Spankeren te boven gaat. Door haar verschijningsvorm drukt ze al uit dat ze de kerk van het vroegere hoofddorp was en is. De parochie Rheden (met Worth-Rheden) was in de vroegste christelijke tijd zendingsgebied van de abdij te Maagdenburg. De kerkstichting moet van kort na 960 zijn, De bekende architect Jos, Th.J. Cuijpers heeft de kerk van 1901 tot 1904 gerestaureerd en de toren in de jaren 1930/1931. Dorpsgenoten spreken, een ietwat oneerbiedig beeld, van de broedende hen. In vorm en zin bestaat er inderdaad veel overeenkomst. De zijbeuken zijn dan de uitgezette vleugels, waaronder de kloek haar kiekens koestert en veiligheid biedt; onder de kerkgewelven weten de gelovigen zich als onder de vleugelen van de Allerhoogste behoed en getroost.

2. Het huidige koor van de kerk is vermoedelijk het derde in successie, In een oude rekening is sprake van een wijding van koor en altaar in 1335. Bij de restauratie werd het middelste gebrandschilderde raam aangebracht, ter herinnering aan C.M. baron Brantsen van Wielbergen (van "Rhederoord"), voorstellende Jezus die Zijn discipelen gelijkenissen vertelt. Van latere jaren dateren de twee andere. Het linker dient ter herinnering aan jonkvrouwe J.H. Brantsen van de Zijp (van "Rhederhof'), voorstellende de zalving van Jezus ter voorbereiding van Zijn begrafenis. Het rechter raam, Jezus sprekende tot Zijn discipelen, houdt de herinnering Ievendig aan J.S. gravin Van Limburg Stirurn, douairiere van eerstgenoemde schenker. Deze ramen zijn een sieraad voor de kerk.

3. Op 28 augustus 960 schonk de Duitse koning Otto I of Otto de Grote aan het St.-Mauritiusklooster te Maagdenburg een hoeve te Rheden. De eerste stap voor de stichting van een kerk, die ook St.Mauritius als patroonheilige zou krijgen. Omstreeks het jaar 1000 heeft bisschop Ansfried de kerk enzovoort bestemd voor het begiftigen van de St.-Paulusabdij te Utrecht. In 1294 werd de hof aan de graaf van Gelre verkocht. Na nog leen van Middachten en in particulier bezit te zijn geweest, kwam de hof in 1641 aan het St.-Petersgasthuis te Arnhern. Sindsdien staat hij bekend als Gasthuisbouwing. De naam "De Methorst" behoort eigenlijk aan een voorheen onderhorig terrein. De oude hoofdhof bleef, in tegenstelling tot vele andere, boerderij. Op de foto zien we het huis voor de brand van 1916 en op het erf staan de nu achtentachtigjarige L.H. Oosterink en zijn echtgenote.

Pasto-re

Rheden

4. "In Rheden staat een huis. Zo vindt men geen tweede meer. En in clat huis daar woont een heer". Dat is de predikant die het langst in's Heeren wijngaard werkzaam was, want sinds jaren kent het dorp twee Dienaren des Woords. Het is het huis aan te zien dat het zijn geschiedenis heeft. Gebouwd in de stijl van een paar eeuwen geleden: een groot, reehthoekig blok en de ramen reeht gerijd, Depastorie staat niet op de plaats van de aloude weem. In 1794 koehten de kerkmeesters van de erven Suurrnond, een gewezen sehout, een huis "om tot een Pastorije of Predikantshuijs gebruykt te worden". Tevoren woonden er de Van Arnhems en het komt voor als de "Scholtus-Hof' of "het Groote Huis van Arnhem", Daarna verkochten deze kerkrneesters een ander, vermoedelijk westelijker gelegen huis aan Zeger van Arnhem, "van ouds de Wheem of Pastorije genaamt".

5. Bestaat er in de gemeente een weg die schonere vergezichten over de rivier en het lage land aan de overzijde biedt dan de Schaarweg? Uitgezonderd dan het stuk straatweg voor de (voormalige) Engel, al is in beide gevallen door afsnijding van de IJsselbocht en de aanleg van een nieuwe snelweg een deel daarvan verloren gegaan. Op enige afstand ziet men het complex van de betonfabriek "De Meteoor". De oorsprong van het bedrijf ligt op het landgoed "Schoonenberg" te Yelp. H. Honig, rnede-directeur van een maatschappij welke hier een nieuw villapark stichtte, vond er mooi wit zand. Met een handpers werden in de oude oranjerie tegels gemaakt, De proeven vie1en zo goed uit dat een n.v. werd opgericht: 12 januari 1907. Het fabriekje verhuisde naar Rheden (post Steeg).

l(heoensche Veer Ijsselgezicht

6. Het de rivier overzetten was een heerlijk recht, dat wil zeggen het behoorde aan de heer door of langs wiens gebied de rivier stroomde. Dat was hier in de middeleeuwen de heer Van Baer. Deze verpachtte het recht weer. Zelfs een boer, die met een bootje naar de overzijde moest om zijn koeien te melken, was verplicht met de veerman te accorderen. Diens woning, dieht bij de overzetplaats, heette het veerhuis. In ons water land vond men er vele. Maar geen is zo schoon gelegen als het Rhedense. De hagelwitte muren wenkten hen die van de Liemerse zijde naderden vriendelijk toe. Het is door schilders, tekenaars en fotografen talloze malen in beeld gebracht. Toen de Ilsselbocht werd afgesneden en het veer dus geen funetie meer had - het huis was ook bouwvallig - brachten bulldozers nog onverwacht het trieste einde.

7. De veerpont die dienst deed tot de IJsselbocht werd afgesneden. "Zeldenrust" was haar naam, welke te veronderstellen geeft dat het een welbeklant, dag en nacht in bedrijf zijnd veer was. Ten opzichte van de naam pleegde de veerbaas straffeloos plagiaat: de Nijmeegse pont van de Lentse zijde naar de Waalkade droeg, eer de grote Waalbrug de rivier overspande, dezelfde naarn. Wat allieden heeft men hier naar de overzijde gevaren! Krijgsbenden van de hertog van Gelre, die het slot Baer gingen verwoesten; Franse troepen, die Doesburg op de Kozakken heroverden; een man die zout voor zijn vrouw moest halen in Doesburg: ze wilde bonen inmaken (het was in de Franse tijd); marskramers en lieden met "de pak", die aan de overzijde de boer opgingen. En legio toeristen.

,r-'Jsselgezicht, Rheden

8. Oudtijds was het dorp meer met de waterweg verbonden dan in latere eeuwen. De tuf en de leien voor de kerkbouw bijvoorbeeld moe ten per schip zijn aangevoerd. In het begin van de Tachtigjarige OorIog lag Rheden onmiddeIlijk achter "de frontieren", hier gevormd door de rivier. Zevenaar was Spaans. Door het betalen van een contributie kocht men de gebruikelijke strooptochten af. Bleef de betaling echter lang achterwege, dan namen de Spaansgezinden - het is een paar malen gebeurd - de dominee in gijzeling. Op de foto ziet men de schoorsteenpijp van de cementfabriek "De Meteoor". Aan de loswal liggen schepen voor de aanvoer van materialen en afvoer van produkten, Strijders voor behoud van natuurschoon zien het bedrijf als een vlek in het landschap. Het levert echter slechts onbevredigende compromissen op, die strijd tegen de industrialisatie.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek