Valburg in oude ansichten

Valburg in oude ansichten

Auteur
:   H.K. Snippe
Gemeente
:   Valburg
Provincie
:   Gelderland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-4096-6
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Valburg in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Valburg, in oppervlakte een der grootste gemeenten in de Over-Betuwe, ligt in het gebied dat wordt begrensd door de rivieren de Rijn - van rei, dat strornen of vloeien betekent: een stromende en belangrijke rivier dus - en de Waal: de kromme rivier, de bochtige. In het jaar 1817 ontstond de gemeente Valburg uit het toenmalig schoutambt Valburg dat op zijn beurt in 1813 is ontstaan uit de mairie Herveld.

Ten noorden wordt het grondgebied van de gemeente begrensd door het romantische riviertje de Linge, ten oosten door de gemeente Elst, ten westen door de gemeente Dodewaard en ten zuiden door de Waal. De dorpen Valburg, SlijkEwijk, Herveld, Homoet, Andelst en Zetten alsmede het gehucht Oosterhout maken in 1817 deel uit van de gemeente. Aan het dorp Valburg ontleent de gemeente haar naam. Het is niet het grootste, wel het oudste dorp. Andelst - vroeger wel Aalst genaamd - werd in hetjaar 1327 door de graafvan Gelder, Reinold II tot gerechtsplaats benoemd. Het gerecht werd onder de open hemel gehouden op de eerste zondag na pasen.

In 1854 werd het grondgebied van Valburg vergroot door de opheffing van de gemeente Loenen en Wolferen. Er stonden in deze gemeente zestien huizen bewoond door honderdtien inwoners, die hun bestaan vonden in de landbouw, in de plaatselijke glasfabriek, de kaasmakerij of de steenoven. Andermaal wordt in 1955 het grondgebied van Valburg uitgebreid, nu door opheffing van de gemeente Hemmen. Sedert het jaar 1361 is deze voormalige heerlijkheid eigendom van het geslacht Van Lynden. Krachtens een testamentaire beschikking van de laatste heer van Hemmen wordt in 1931 het gehele grondgebied van de voormalige heerlijkheid ondergebracht in de stichting het Lijndensche Fonds voor Kerk en Zending. De oppervlakte van Valburg bedraagt na deze twee samenvoegingen ruim 5200 hectare. Hemmen behoorde met Homoet en Loenen en Wolferen tot de acht heerlijkheden van het ambt Over-Betuwe.

Nu is er wel het een en ander veranderd sedert de Batavieren, zo omstreeks honderd jaar voor Christus, in holle boomstam-

men de Rijn afdreven. Het wonen in deze streek bracht in die lang vervlogen peri ode vrij veel onzekerheden met zich, voor.al vanwege de veelvuldig optredende overstromingen, die dit deel van het land teisterden en onbewoonbaar dreigden te maken. Eerst in de middeleeuwen werd de welhaast onbeperkte vrijheid van de zich door het landschap vlechtende rivieren enigszins aan banden gelegd: met de aanleg van dijken werd een aanvang gernaakt. Toch zien we dat de watervloed van januari 1809 in Hemmen achttien huizen heeft weggespoeld terwijl zestig stuks vee verdronken. Slechts door de voorzorg van de heer Van Lynden van Hemmen zijn vele mensen in leven gebleven. Hij wees namelijk de zeer hoog gelegen hofstee "de Hooge-Wuust" tot berging van mensen aan, terwijl de mensen aldaar overvloedig van voedsel en "deksel" werden voorzien. Oosterhout wordt - zowel in 1809 als ook in januari 1820 - door de watervloed getroffen. Het water kolkte door drie breuken in de dijk landinwaarts. Onbeschadigd bleven slechts tien van de vijfenzestig huizen. De overige werden jammerlijk gehavend of vernield. "Alles teekende niets anders dan eene geheele verwoesting, en vernietigde bijkans alle uitzigten op herstelling". Het natuurgeweld spaarde ook het dorp Valburg niet. Na de watervloed van 1809 trof in 1839 een onweer een korenberg. Het spleet een bergroede van boven naar beneden, er ontstond echter geen brand.

De agrarische bedrijvigheid heeft van oudsher het gezicht van onze gerneente in belangrijke mate bepaald. Landbouw en fruitteelt waren belangrijke bronnen van inkomsten. De tabaksteelt beleeft in 1880 een hoogtepunt als het bepoot oppervlak stijgt tot 160 hectare. De bijenteelt en het houden van schapen zijn dan eveneens bestaansbronnen van belang. De charme van het rijk met natuurschoon bedeelde Valburgse landschap wordt in hoge mate bepaald door de karakteristieke afwisseling van de dichtgeslibde vruchtbare stroornruggen, de laaggelegen minder vruchtbare komgronden, de uiterwaarden en de dijken, de hofsteden, boomgaarden en bossen en de mens, werkend te midden van dit natuurlijke decor. Veel

hoogstamboomgaarden worden nu vanwege economische redenen vervangen door laagstam. De bekoring van de bloeiende boomgaarden is echter nog niet verloren: een bloeserntocht over de hoge dijken en langs de landelijke vaak slingerende wegen is voor velen een jaarlijks weerkerend evenement.

De bodem heeft ons veel geleerd over de ongeschreven geschiedenis van de streek en zijn bewoners. Prehistorische voorwerpen van brons en aardewerk, uit de Romeinse en de Frankische tijd werden bij opgravingen gevonden. Grondsporen rondom Zetten en Herveld hebben de aanwezigheid aangetoond van kleine woningen uit de derde eeuw met wanden van vlechtwerk, aangesmeerd met leem. Tal van monumenten uit het verleden zijn gelukkig behouden: de oorspronkelijk aan St. Vitus gewijde, uit de tiende eeuw stammende kerk te Andelst, het pittoreske kerkje te Hemmen met zijn bakstenen schip uit de dertiende eeuw; de uit 1643 stammende luidklok in de toren van de hervormde kerk te Herveld-Zuid; de korenmolens te Valburg en te Herveld; de prachtig gerestaureerde Valburgse kerk met toren en schip uit de twaalfde eeuw, het achttiende-eeuwse landhuis "de Mellard" met klokketorentje te Valburg; de typische hofsteden. Een aantal eeuwenoude kastelen is helaas verdwenen: onder andere huis "Andelst", het huis "Hemmen", slot "Musschenberg" te Valburg en de "Danenburg" te Slijk-Ewijk.

Zandwegen, voetpaden, zeilponten en voetveren vormden in het begin van de negentiende eeuw de voornaamste verbindingsschakels. Later, in 1882, wordt de spoorlijn Gelderrnalsen-Elst-Ressen, die Valburg van west naar oost doorsnijdt in gebruik genomen. Een plan uit de jaren 1911/1912 om de bereikbaarheid van de Betuwe te verbeteren door de aanleg van elkaar kruisende tramwegenrouten van vierendertig kilometer lang heeft het overlegstadium echter niet overleefd. De eerste geregelde autobusdienst gaat in het jaar 1921 van start. Met de openstelling van de autosnelweg in 1972 is een zeer belangrijke schakel aan de reeds bestaande verbindingen toegevoegd.

Het tijdperk van de elektrische straatverlichting wordt ingeluid door een offerte van 24 november 1921. Voor de somma van f. 10.430,- kunnen 121 lichtpunten worden aangelegd, te weten: 17 te Oosterhout, 6 te Slijk-Ewijk, 18 te Valburg, 36 te Herveld, 19 te Andelst en 25 te Zetten. De stroornkosten moesten echter gedrukt worden. Men besloot daarom de lampen bij volle maan niet te laten branden, hetgeen een aanzienlijke besparing lOU betekenen. Met de aanleg van riolering werd in 1955 een begin gemaakt. Het aardgas bereikte de Valburgse huizen in 1969.

Valburg heeft zich ontwikkeld van een zuiver agrarische gemeente tot een centrum op het gebied van onderwijs en maatschappelijk werk - in het bijzonder door de aanwezigheid van de Heldringstichtingen te Zetten - daarnaast is de recreatie sterk in opkomst terwijl het industrialisatieproces zich in een geleidelijk tempo voltrekt.

Dat Valburg zich in opgaande lijn heeft ontwikkeld is mede te danken aan de burgemeesters G. de Hartog (1854-1866), L. van Doesburgh (1866-1898), M.L Chevallier (1898-1909), H. Hattink (1910-1918), E.J. baron Lewe van Aduard (1918-1938), mr. H.L. s'Jacob (1939-1945), mr. G.A.F. baron van Lynden (1946-1971) en mr. C.W. Labree (vanaf 1971). Daarnaast hebben mannen als de dominees O.G. Heldring, Van Lingen, Pierson en Bieshaar ieder op hun eigen wijze veel gedaan ter verbetering van de woon- en werksituatie in onze gemeente.

De be werking van oude foto's en ansichten heeft in veel gevallen geleid tot beantwoording van de vraag hoe men leefde, werkte en woonde in het Valburg van de jaren 1880-1930. Jaren die te boek staan als de goede oude tijd met een knus en intiem dorpsleven; jaren waarin iedereen iedereen kende, jaren 66k die zich kenmerkten door de armoede die er in veel gezinnen heerste. Bij de samenstelling van dit boekje hebben mij veel inwoners geholpen. Voor die bereidheid tot medewerking ben ik hen bijzonder erkentelijk.

Moge dit boekje als spiegel van het verleden u tal van genoeglijke momenten schenken.

(

OOSl;F,BHOUT (GELD.)

1. Bij de afweg naar Oosterhout begint onze tocht door de Valburgse dorpen en de nog zelfstandige gemeente Hemmen. Deze opname dateert van 1903. Op de voorgrond links de openbare lagere school. Hoofd van de school was A.P. Gaasbeek, later opgevolgd door H. Uilenreef, terwijl die functie nu bekleed wordt door M. Miedema. Het huis rechts van de afweg werd bewoond door slager/spekroker Van Sas. In de jaren 1914/18 is het hills afgebroken. Op de achtergrond de in 1932 afgebroken rooms-katholieke kerk.

2. Op de dag van Maria ten Hemelopneming (15 augustus) wordt in 1922 het vijfentwintigjarig priesterschap van pastoor B.F.C. Savenije feestelijk herdacht. Hoe, dat toont u dit interieur van de in 1821 gebouwde, in 1932 afgebroken, rooms-katholieke kerk aan de Dorpsstraat. Voor 1820 worden de kerkdiensten gehouden op de deel van de boerderij van pastoor Vesters aan de Groenestraat. Bij de dijkdoorbraak van 1820 wordt de boerderij echter weggevaagd door de vloed. Daarna wordt de kerk met zijn karakteristieke torenspits gebouwd.

3. Op deze opname, gemaakt in 1872 in de stoomconservenfabriek van Jan van Woerkom, zien we een hydraulische appelpers waarmee een druk van tweehonderd atmosfeer kon worden bereikt. Hannes Martens bedient de hefboom die de pers in werking stelt. Jan Peters p1aatst een vat gereed produkt op de weegschaal. De heer J. van Woerkom noteert het gewicht terwijl op de voorgrond de heer Nab doende is.

4. Tot de werknerners van de stoomfabriek van appelgelei en jams, verduurzaamde vruchten in flacons en blikken "Jan van W oerkom" behoorden Geert Zwijnen, Rend Berns, Han Degen, Arie Peperkarnp, Piet Folker en Piet van Brakel hier gezien van links naar rechts. Op de achtergrond staat het huis van de familie Van Woerkom. Drie fietsen zijn nog voorzien van de carbidlantaarn, al is ook hier de elektrische verlichting in opmars.

5. De geboorte van prinses Juliana in 1909 was aanleiding tot het planten van de Julianaboom. Deze plechtigheid werd bijgewoond door Sipman, J. van Woerkom, H.J.H. baron van Boetzelaer van Oosterhout met echtgenote (links), naast de meisjes met witte jurken staan C.G.W.H. baron van Boetzelaer van Oosterhout, dominee Thierry en het hoofd van de rooms-katholieke lagere school: de heer Paardekoper. De boom wordt geplant door kuiper Dekeling en Karel Nab, achter hem staat Th.C.J.J. van Woerkom.

6. We zien op deze opname van rond 1932 de rooms-katholieke muziekvereniging "Con Amore", opgericht als mandolinevereniging. Tot op de dag van vandaag klinken de feestelijke tonen van het korps bij belangrijke gebeurtenissen in en buiten Oosterhout. Op deze foto herkennen we op de eerste rij van links naar rechts: Lamers, Dupont, dirigent Warbroek, pastoor Savenije, Veldman (hoofd der school), Wanders, Peters, Van Xanten (met trom) en Rikken; voorts Jansen, Jan Peters, P. Steeg, Meeuwsen, Jan Derksen, Van Antwerpen, Andriessen en Houterman.

7. De hervormde kerk aan de Dorpsstraat wordt omstreeks de eeuwwisseling gebouwd. Van Druten uit Hemmen is de bouwer van het orgel. Kobus Zwijnen was de eerste koster. Met zijn vrouw en zwager bewoonde hij de witte boerderij naast de kerk. Op de plaats van de in 1915 afgebroken boerderij staat nu het huis van Veenbrink. Lamers was de buurman van Zwijnen, nu woont er Van Kempen. "Het zal beginnen" was een veelgehoorde uitdrukking in de dagen dat Kobus Zwijnen, hier met vrouw en zwager, koster was.

J3o:zwhoeve ~~}chtdr .? J.)f Schul c kump , nqik::-loat.

Ooslerhout (J3ef:lwe.)

r9.-va-- a7'~~

8. Via de Oosterhoutsestraat was de bouwhoeve "We1kom" aan de Balverse1aan te bereiken. H. Verburgt bewoonde de boerderij in 1915, nu is C.J.W. Thijssen eigenaar van het in 1919 herbouwde pand. De schapen, er waren er ongeveer 2500 in de gemeente, werden hoofdzakelijk gehouden voor de woI. Een schaapherder he eft Va1burg niet gekend.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek