Volendam in oude ansichten

Volendam in oude ansichten

Auteur
:   Dick Brinkkemper
Gemeente
:   Edam-Volendam
Provincie
:   Noord-Holland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-5901-2
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 werkdagen (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Volendam in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Denkend aan Holland zie ik een Volendams meisje op klornpen, in de ene hand een Edammer kaas en in de andere hand een bos tulpen uit Amsterdam, staande voor een Zaanse molen waarvan de wieken lustig gaan. Dat is het beeld dat de buitenlandse toerist nog steeds van Holland heeft en dat door de toeristenindustrie door allerlei souvenirs wordt versterkt waardoor de VoJendammer klederdracht het Hollandse beeldmerk bij uitstek is geworden. Wat maakte Volendam zo specifiek en hoe is dat in de loop der geschiedenis zo gegroeid? Laten we daarvoor een blik terug werpen in de historie van dit vissersdorp aan de vroegere Zuiderzee.

Op drie kilometer afstand van Volendam landinwaarts ligt de mooie historische stad Edam, ontstaan in de dertiende eeuw en gelegen aan de He, dichtbij de Purmer. Toen deze stad in 1357 stadsrechten verwierf, kreeg het tevens het recht om de oude haven waar nu Volendam ligt - af te dammen en een nieuwe haven ten noordoosten daarvan te graven. Deze dam kreeg de naam van Volendam. Vol-ent-dam betekent de dam is volgemaakt. Pas in 1462 werd Volendam voor het eerst genoemd. Het belastingboek van de stad Edam vermeldde in dat jaar dat er vijf belastingplichtigen woonden in Volendam dat als een buitenwijk van de stad Edam werd beschouwd. De bevolking groeide de eerste eeuwen heellangzaam. In 1830 woonden er slechts 1000 inwoners. Daarna ging de aanwas sne!. Honderd jaar geleden woonden er 3000 mensen en nu telt Volendam ongeveer 18.000 inwoners.

Volendam heeft zich altijd afzijdig gehouden van de stad Edam. Dat was historisch zo gegroeid doordat de tegenstellingen tussen de stadse levenswijze en die van het vissersdorp steeds groter werden. De Volendammers richtten hun blik meer vooruit op de zee dan op het land achter hun dorp. Ook geografisch lag Volendam indertijd geisoleerd, Het was aileen over het water te bereiken. De weg naar Edam was slechts een pad door het weiland waarbij men diverse hindernissen moest nemen in de vorm

van een tiental planken over even zoveel sloten. Door de eenzijdigheid van hun leefwijze en hun beroep - het waren voornamelijk vissers - was er ook geen instroom van "andersdenkende" personen. Er woonden geen notabelen: geen dokter, notaris, burgemeester, fabrikant of noem maar op. De Ned. Hervormde kerk werd vanuit Edam bediend en pas in 1860 werd hier de eerste katholieke kerk gebouwd en kwam er een pastoor die zowel op wereldlijk als op kerkelijk gebied grote invloed had. Door deze geisoleerde ligging en door hun specifieke levensstijl is de eigen aard van de Volendammers met hun dialect, hun folkloristische gebruiken en hun klederdracht zo lang bewaard gebleven tot in onze tijd toe.

Omstreeks 1875 werd Volendam als toeristenplaats ontdekt. Daarna kwamen kunstenaars, journalisten, adellijke personen en andere grootheden naar dit vissersdorp waar het leek alsof daar de tijd had stilgestaan. En dan was er Leendert Spa ander, die de gasten in zijn hotel ontving op een manier waarbij iedereen zich op zijn gemak voelde. Hotel Spaander werd al spoedig een begrip in de artiestenwereld. Bij de ingang van de in oude stijl bewaarde .Jierberg" van het hotel hangt nog altijd een schilderij gemaakt door de Duitser Karl Windel, waarop een man de gasten met een uitnodigend gebaar verzoekt binnen te komen; daaronder staat als tekst: "Artist kom binne." Drie dochters van Spaander trouwden met kunstschilders: Trinette trad in het huwelijk met de Fransman Augustin Hanicotte. Deze heeft indertijd van Volendam en zijn bewoners honderden prachtige foto's gemaakt waarvan er in dit fotoboek een twintigtal zijn opgenomen. Pauline trouwde met de Duitser Georg Hering. Van hem en van Wilm Wouters, die met Constance Mary Spaander trouwde, hangt in het hotel een grote collectie schilderijen met Volendammer voorstellingen. Maar niet aileen kunstschilders hebben Hotel Spaander bezocht, ook koningin Emma, koningin Wilhelmina met prins Hendrik, de beroemde cellist Pablo Casals, de componist Edward Grieg, en

filmsterren zoals Mary Pickford, Douglas Fairbanks en Harold LLoyd bezochten Volendam.

Later verschenen er reisboeken waarin het schilderachtige vissersdorp Volendam werd beschreven. In het bekende tijdschrift Punch werden prenten en tekeningen afgedrukt. Een van de populairste Amerikaanse kinderboeken: "Hans Brinkers of de zilveren schaatsen", geschreven door Mary Mapes Dodge en later geillustreerd door Louis Rhead, speelde zich af in Broek in Waterland, maar de figuren op de tekeningen droegen Volendammer klederdracht. Het toneelstuk "La Legendc de Volendarn" van J.G. Schurman, uitgegeven in Parijs, heeft als achtergrond Volendam. Er is zelfs een muziekwerk over Volendam gecomponeerd, een opera van Mascagni: .Lodoletta" die in 1917 in Rome voor het eerst werd opgevoerd. En reeds in 1912 werd Volendam als decor gebruikt bij diverse films over Holland en de zee. Ook de eerste Nederlandse geluidsfilm van Gerard Rutten werd hier opgenomen. Hierdoor werden de toeristen getrokken, vooral uit Amerika en Engeland. Deze kwamen hier om een ongerept sehilderachtig dorp te zien. Vooral vanuit zee zag Volendam er prachtig uit. Het leek vanuit het water op te rijzen, een zigzaglijn van huizendaken net boven de dijk en daarvoor een dichte beplanting van masten van de vissersschuiten, als het ware begroeid met de hooggehesen visnetten in top. Dan voer men de haven in met Jinks en rechts de paaJwoningen waar het water onder de huizen klotste, en in het midden de monumentale botters in lange rijen naast en tegen eJkaar. Op de dijk stoere visserlui statig Jopend en bejaarde mannen zwijgzaam zittend tegen de glooiing van de dijk, uitkijkend over de zee met de steeds weer wisselende wolkenluchten daarboven.

Aan de landzijde achter de dijk lag het Doolhof, met de huisjes zo dicht opeengebouwd dat men er zich nauwelijks een weg kon banen. Binnen de huizen interessante interieurs vol met heiligenbeelden en snuisterijen, voor de ramen de typisch geplooide

gordijnen en op de stoep de houten klompen kriskras door elkaar. In en om de huizen werkten de vrouwen, getooid in een bonte mengeling van kleurig gestreepte rokken, jakken en schorten. En overal zag en hoorde men de altijd luidruch tig spelende kinderen, hollend op hun klompen door de smalle straatjes, voor de pittoreske huisjes, op en af de dijk en rond het water.

De toeristen bezochten Volendam om de mensen bezig te zien op de dijk, in de haven of rond de huizen, en niet om de his torische gebouwen of de prachtige natuur. Daardoor onderscheidde dit dorp zich van andere plaatsen die in het verleden veelvuldig werden gefotografeerd. Het ging om de Volendammers zelf met hun gewoonten en klederdracht, met hun eigenaardigheden, hun anders-dan-anders-zijn. B1ijmoedige en gastvrije mensen in een typisch Hollands vissersdorp!

Dat alles is nu verleden tijd. Wilt n nog eens zien hoe de Vol endammer klederdracht gedragen werd en hoe de interieurs emit zagen, neem dan eens een kijkje in het Volendams Museum en in het Zuiderzeemuseum te Enkhuizen. Daar krijgt u een indruk van het schilderachtige Volendam uit vroeger jaren. Van harte aanbevolen!

De ansichtkaarten en foto's zijn samengesteld door Kees de Boer, marktmeester te Volendam. Hiervoor heeft hij dankbaar gebruik mogen maken van unieke foto's van Volendam die in het bezit zijn van het Zuiderzeernuseum te Enkhuizen, waarvan de Vereniging "Oud Volendarn" copieen heeft, en van de foto- en kaartenverzameling van de vereniging "Oud Volendam". Deze geselecteerde toto's, aangevuld met ansichtkaarten uit zijn eigen collectie, geven een prachtig beeld van Volendam in het begin van de twintigste eeuw toen er nog echt sprake was van een ongerept pittoresk dorp aan de Zuiderzee.

Dick Brinkkemper

1. In het verre verleden bestond Volendam uit een boerenbevolking die zich ook bezighield met de visserij. Tot voor enkele jaren terug had men hier nog een tiental boerderijen die her en der verspreid in en rond het dorp stonden. Deze boerderij onderaan de dijk bij het Noordeinde behoorde eertijds toe aan de kerk. In 1869 had Jacob Steur zijn oude boerderij met al het land aan het Kerk- en Armbestuur vermaakt. Het kerkbestuur liet in 1871 op het land, genaamd "De Roode Hond", een nieuwe boerderij bouwen die dezelfde naam kreeg als het stuk land waarop ze stond. Hierop woonde tot 1925 Sijmen Steur en van 1925 tot 1971 zijn zoon Thijs Steur. In dat jaar werd de honderd jaar oude boerderij afgebroken om plaats te maken voor de metaalfabriek van Siem Steur. AI ging het land niet over van vader op zoon, het bleef het werkterrein van de familie Steur.

2. Comelis Tel had samen met zijn zwager Willem Sentenie een graanmolen gebouwd boven op de dijk voorbij het laatste huis van het Noordeinde. Met deze rnolen werd voomamelijk rogge gemalen. Zoals op de foto te zien is werden de zakken meel met paard en wagen naar de diverse bakkers in Volendam gebracht. En er waren toen wat een bakkers! Zo had je Hendrik Pelk, Jaap Lindeboom, Jacob van den Berg, Willem Tuin, Jan Kok, Jacob de Boer, Jan de Jong, Albert Tuip, Klaas Runderkamp en Comelis Karels. Desondanks heeft de molen niet lang bestaan. Al gauw werd het bedrijf opgeheven, het bovenstuk van de molen werd afgebroken en de bovenverdieping werd ingericht tot pension voor onderwijzeressen. Links van de molen is nog het huisje te zien waar professor Jan Plat is geboren, en rechts de trap die leidde naar de boerderij van Thijs Steur.

3. De Volendammer dijk in 1904. De kinderen in een bonte mengeling van allerlei vreemdsoortige kleren huppelen blij en onbezorgd over het Noordeinde. Het jongetje met pet loopt stoer als een grote vent voorop. De meisjes met grappig uitziende mutsen en hoeden lopen ernaast. Sommigen hebben maar last van die grote hoed en dragen die op de rug, hun kortgeknipte kopjes fris in de wind. De drie meisjes zijn even uitgeweken voor een diepe kuil in het wegdek - het dijklichaam had in die tijd steeds te lijden van de hoog opslaande golven van de zee - om dan weer hand in hand met versnelde pas verder te wandelen in de richting van de haven. Dit soort ansichtkaarten maakte Volendam over de hele wereld bekend als het schilderachtige dorp aan de Zuiderzee.

4. Hein Veerman, alias "Hein van Kesie van de Mottige", hier in het jaar 1915 voor de sigarenwinkel van Sijmen van Bertus Steur waar men naast diverse rookartikelen ook pruimtabak van Gijsbrechts verkocht. Hein is juist teruggekomen van zee en heeft zijn handelswaar op de stoep gezet om een sigaar op te steken. Hij was een broer van Monseigneur Veerman die als bisschop in Brazilie heeft gewerkt. Voor het raam van de sigarenhandelaar staat Jan "van Bruin" die later in Volendam een grossierderij in levensmiddelen opbouwde. Zijn broer was professor Klaas Steur die indertijd als priester, theoloog, schrijver en pastoor grote bekendheid genoot.

5. Ieder jaar kwam de orgelman in Volendam. AI draaiende aan het wielliet hij gezellige muziek klinken voor de huizen langs de zee. Op het Noordeinde stonden de woningen aan de landzijde tegen de dijk gebouwd. Aan de zeezijde waren geen huizen, behalve enkele schuurtjes die als opslagplaats voor handkarren en hondekarren dienden. Op de foto staan de mensen in de deuropening te luisteren en de kinderen mogen de orgelman een centje brengen. Hoe verder het orgel Volendam in reed, hoe langer de kinderschaar werd. Het is voorjaar. Een meisje heeft nog een wollen muts, een zogenaamd kapertje, rond haar hoofd en schouders.

6. Een poppenkast voor de winkel van 1. Buis met de spreuk op het raam: "Zolang als 't duurt." Deze winkelier verkocht stenen koffiepotten en theekannen met dunne tuiten en sieriijke handvatten. En inderdaad, die gingen sneller kapot dan ijzeren of koperen kannen. Op de vraag van de vrouwen: "Gaan die lang mee?", antwoordde Japie Buis steevast: "Zolang als 't duurt." Dit gevleugelde antwoord schreefhij op zijn raam. In de verte is de pastorie te zien, gebouwd in 1897 en achter de poppenkast staat naast de ijzeren gaslantaarn nag een houten lantaarnpaal met een olielamp, Waarschijnlijk wordt in de poppenkast het bekende verhaal gespeeld van Jan Klaassen die vol streken zit en Katrijn die haar man op de rug slaat.

7. Een levendig tafereel aan de overzijde van Hotel Spaander op de dijk rond 1905. Hier is goed te zien hoe de wollen meisjesmutsen, kapertjes genaamd, er van achter uitzagen. De kleuter wil niet meer stil staan voor de foto. Haar zus probeert voorovergebogen het kind te sussen. Ook het jongetje vindt dat lange wachten maar niets. Met een wat verveeld gezicht kijkt hij naar bene den. Hij draagt zijn blempie met twee rijen knopen strak om het lijf De vrouw links draagt een zwarte ondermuts. Dat was een gemakkelijker dracht dan de witte hullen die iedere keer opnieuw gesteven en gestreken moesten worden. Links loopt een dame in de lange deftige burgerdracht uit die tijd. Haar brede hoed heeft zij ter bescherming - er stond altijd een straffe wind op de dijk - met een witte doek vastgebonden rond haar hoofd. Zij heeft net een wan de ling gemaakt langs de zee en gaat waarschijnlijk terug naar Hotel Spaander aan de overkant van de straat.

8. Hotel Spaander dankt zijn naam aan Leendert Spaander die in 1881 het cafe van Pieter Steur overnam. Door zijn handelsgeest en zijn talenkennis wist hij in het buitenland veel vreemdelingen over te halen om een bezoek te brengen aan Volendam en zijn hotel. Het waren vooral de artiesten die Volendam als eerste ontdekten. Kunstschilders vanuit diverse landen verbleven in dit hotel. Beroemdheden als Renoir, Paul Signac, Edward Grieg, Pablo Casals, maar ook filmsterren en koninklijke gasten zetten hun handtekening in het gastenboek. Telkens weer werd het hotel uitgebreid en verfraaid. In 1911 werd aan de zeezijde van het hotel een serre gebouwd vanwaar de gasten een prachtig uitzicht hadden op de Zuiderzee en het eiland Marken.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek