Workum in oude ansichten

Workum in oude ansichten

Auteur
:   Prof. Dr. Jac. Jansen
Gemeente
:   Nijefurd
Provincie
:   Fryslân / Friesland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-4173-4
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Workum in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Workum is een van de elf Friese steden. In wettelijke zin zijn er geen steden meer, aileen gemeenten, maar historisch gezien is Workum een stad, zo hebben haar burgers het altijd gevoeld. Immers, het kenmerk van een stad is het verkregen hebben van stadsrechten. Deze werden op 13 april 1399 aan Workum door Albrecht van Beieren verleend. Aan dat jaar gingen al belangrijke eeuwen vooraf. Het begin van het ontstaan van de stad is niet meer na te gaan. Sommige schrijvers vermelden een Friese monnik, Uffing van Workum. Hij leefde in het door Liudger, een apostel der Friezen, gestichte klooster te Werden (WestDuitsland), in de laatste helft van de tiende eeuw. Dit was voor de Workumers een reden om in 1907 een grandioos feest te vieren: het duizendjarig bestaan van Workum.

Workum heeft tijdperken van grote bloei gekend. Destijds waren scheepvaart en handel zeer belangrijk, van Workum is een eigen munt bekend en de Workumer el moest als maat over geheel Friesland gebruikt worden. De in het centrum van de stad gelegen indrukwekkende kerk, destijds gewijd aan Sinte Gertrudis, en de stoere toren, getuigen van de ondernemingsdurf van haar burgers op het einde der middeleeuwen. (Met de bouw werd aangevangen omstreeks 1480.) Reeds daarv66r waren de Workumer zeelieden tot ver in het buitenland bekend. In 1297 komen twee

Workumers met een vertegenwoordiger van de Engelse koning Edward I overeen hooi te vervoeren, bestemd voor het Engelse leger in Vlaanderen. Hierna vindt men de Workumer zeelieden meermalen vermeld; zij voeren vooral op Engeland en de Duitse hanzesteden. Latere bronnen bewijzen dat ook de achttiende eeuw zeer belangrijk was; in 1781 vindt men zesenzestig kofschippers vermeld, in 1783 waren er twaalf scheepswerven. De ambachtslieden, verenigd in gilden, profiteerden van de zeevaart en de handel. De gilden ontstonden reeds v66r de hervorming, hetgeen onder andere blijkt uit de namen der heilige schutspatronen, welke namen na de hervorming nog lang standhielden. Er had zich ook een belangrijke vrachtvaart ontwikkeld. De Workumer schippers sloten vaak bevrachtingscontracten af in Amsterdam, meestal voor de Oostzeehavens. De walvisvaart en de palinghandel zijn eveneens van betekenis geweest. Ten slotte bleef er echter niets van de scheepvaart over; de haven was te ondiep voor de steeds groter wordende moderne vrachtschepen. Gelukkig heeft de "gemeente" Workum een grote oppervlakte: dertig vierkante kilometer, vrijwel geheel bestaande uit grond die uitstekend geschikt is voor de veeteelt, die modern en daardoor zeer produktief uitgeoefend wordt. De cooperatieve zuivelfabriek verwerkte in 1977 ongeveer 138.000.000 liter melk, wat voor de gehele be-

volking (op 1 januari 19784242 inwoners) van groot be lang is. Door haar ligging aan het IJsselmeer en nabij het mooiste merencomplex van Friesland, nam het strand- en watertoerisme de laatste jaren een grote vlucht. Jachthavens, kampeerterreinen en zwemgelegenheden werden aange1egd.

Uit de afbee1dingen in dit boekje blijkt dat in de loop der tijd nog al wat aan het stadsbee1d veranderd is. Helaas ging een aanta1 mooie geve1s ver1oren, doch daar staat tegenover dat ve1e huizen stij1vol gerestaureerd zijn.

Dat een welvarende stad als Workum, waar een latijnse school geweest is, be1angrijke personen heeft voortgebracht, za1 niemand verwonderen. Volstaan moge worden met het noemen van Professor Doctor Petrejus Tiara (geboren 1514), die de eerste rector magnificus van Nederlands eerste universiteit (Leiden 1575) is geweest. Toen de tweede universiteit in Franeker gesticht werd (1585), werd hij daar hoogleraar.

Degenen die zich willen verdiepen in Workums rijke historie mogen verwezen worden naar: 1. Siemelink, T.H. - Geschiedenis van de stad Workum (H. Brandenburgh en Zoon, Workum, 1903); 2. Keikes, W.H. en Mr. H.T. Obreen - Workum, inventaris der archieyen (A.J. Osinga N.V., Bo1sward, 1966); 3. De 8tM Warkum - redacteur G. Bakker (A.J. Osinga N.V.,

Boalsert, 1967) en 4. Jacob Jansen - Rijkdom uit Workums Verleden (De Tille, Leeuwarden, 1975). Nummer 3 is vrijwe1 gehee1 in de Friese taa1 gesteld; nagenoeg vijfennegentig procent van de bevolking spreekt Fries. De echte naam van de stad is Warkum; de straten hebben eeuwenlang Friese namen gehad, deze zijn officieel door de overheid vastge1egd.

Dit boekje is voora1 samengesteld voor de Workumers en oud-Workumers. Zou het in handen van nietWorkumers komen, dan wekt het hen wellicht op Workum te bezoeken. Men bezichtige dan vooral het interieur van de Sinte Gertrudiskerk en ook dat van de ruim een eeuw oude kerk der Roorns-Katholieken, met haar vele kunstschatten. Men vergete ook niet de "schuurkerk" der Doopsgezinden (1694) die, wat zeldzaam is, twee gaanderijen boven e1kaar heeft.

De samensteller kon bij het uitzoeken der afbeeldingen, behalve van eigen verzameling, gebruik maken van de collectie van "Warkums Erfskip", de Leeuwarder Courant gaf toestemming voor het opnemen van afbee1ding 35 en een aantal Workumers was bereid mij allerlei gegevens te verschaffen. De samensteller betuigt gaarne aan allen die hem geho1pen hebben zijn grote erkentelijkheid.

<

...,.

1. Workums centrum is de Merk (markt), met de Sinte Gertrudiskerk en toren. Omstreeks 1480 werd met de bouw van het koor beg onnen, de kerkbouw werd voortgezet in de zestiende eeuw; de torenbouw ligt tussen 1523 en 1545. Door geldgebrek, veroorzaakt door de onrust in deze eeuw, zijn kerk en toren niet voltooid. Volgens het plan had de kerk op de toren moeten aansluiten, welke nog met een derde geleding verhoogd en met een spits bekroond had moeten worden. De waag is van later tijd (1650). Deze foto van omstreeks 1920 toont de toestand van de kerk v66r de restauratie (1939-1951). De muziektent is reeds lang van de Merk verdwenen. De garage, op de foto links van de muziektent, behoorde bij het ernaast gelegen hotel "De Wijnberg". Op de plek van de garage stond vroeger een schippersherberg met een gevelsteen, voorstellend een schip met in het zeil een oog afgebeeld; in de volksmond werd die herberg .Jiet oogje" genoemd.

WORKUM

2. Deze foto, van omstreeks 1900, werd genomen van de sluis af, in de richting van het centrum van de stad. Het brede vaarwater is de Dolte. De naam wil zeggen "gegraven" (dolle betekent graven). De Dolte leidde via de schutsluis eertijds naar de Zuiderzee, thans naar het IJsselmeer. Op de achtergrond is de zware, bij de Sinte Gertrudiskerk behorende toren op de Merk te zien; rechts, er pal naast, is het topje van de veel verder af gelegen toren van de Roorns-Katholieke kerk te zien. De bebouwing op de rechteroever is de later opgeheven sagofabriek van de firma Jansen en Lohmann. Daarvoor stonden er kalkovens. Van de Dolte en de zeesluis heeft de gevreesde vrijheidsstrijder, tevens beruchte zeerover, Grote Pier meermalen gebruik gemaakt om uit te varen naar de Zuiderzee voor zijn plundertochten tegen de Hollanders. Dikwijls keerde hij, beladen met buit, in Workum terug.

3. Het Soal, Deze foto, van omstreeks 1900, is eveneens genomen van de sluis af, doch nu in de richting van de Zuiderzee. Het Soal (soal is vaargeul) loopt langs de zeedijk tot de open zee. Aan de dijk, die naar Hindeloopen doorloopt, ligt een vissersaak gemeerd. lets rechts van de scheepsmast is op de foto de nog bestaande molen te zien, die destijds voor de bemaling van het in 1621 ingepolderde Workumer Nieuwland diende. Rechts van het Soal is het buitendijks gelegen strand, deels begroeid. Dit strand, waarop weI koeien geweid werden, liep onder bij hoge waterstanden in de tijd to en de Afsluitdijk nog niet bestond. Thans is de rechteroever van het Soal geheel bebouwd, onder meer met een grasdrogerij nabij de havenkom en verderop met toeristische voorzieningen (camping, restaurant, zwemgelegenheid).

4. IJsberg nabij het einde van het Soal. Toen de Afsluitdijk nog niet bestond, stonden de zeedijken nabij Workum dikwijls bloot aan de gevaren van de zee. Tijdens de strenge winter van 1901 werden ijsrnassa's van de bevroren Zuiderzee door felle westelijke winden op de dijk, nabij de vuurtoren op het einde van het Soal, geschoven. Vele Workumers maakten toen een tocht te voet naar deze Poolstreekachtige plek. Tijdens strenge winters werden op deze plek, als het ijs van de zee vlak en sterk was, weI schaatswedstrijden gehouden; om de wedstrijdbaan heen werden dan, evenals op een kermis, vele tentjes opgezet waar men van alles kon krijgen, niet aileen warme dranken en versnaperingen, doch ook kleine zilveren voorwerpen als herinnering aan een ijsfeest op zee. De drie dames op de ijsberg zijn mevrouw Janke Gaastra-van der Wal met twee dochters van banketbakker D.J. de Boer.

5. Nabij de haven. Deze foto is vermoedelijk van even voor 1900. Tot aan het gereedkomen van de Afsluitdiik, in 1932, kon men in de zomer dagelijks het hier afgebeelde tafereel zien. Op de achtergrond loopt de Makkumerdijk, voorzien van een beschoeiing, bestaande uit zware palen. Een lange, houten brug, de "barte", maakte de toegang naar het met gras begroeide strand mogelijk voor koeien en voor hen die in het frisse zeewater, bij voorkeur bij vloed, wilden zwemmen. De watergeul tussen dijk en strand was op natuurlijke wijze door eb en vloed ontstaan. Bij hoge stand van het zeewater Iiep het strand onder en moest het vee in veiligheid gebracht worden. Van de barte en omgeving is niets meer overgebleven, het voormalige buitendijkse strand is nu in cultuur gebracht.

6. De haven omstreeks 1905. Van links naar rechts zijn te zien: de herberg Seburch, de lagere huisjes onder een langgerekt dak, waarin, tijdens de Napoleontische overheersing (boycot van de handel met Engeland) de Franse douane gevestigd was, rechts ervan de scheepswerfvan Ulbe Zwolsman, daarnaast de zeesluis met brug en vervolgens de grote sluiswachterswoning, die vroeger tevens herberg was. Aan het eind van de vorige eeuw werden daar wel toneeluitvoeringen gegeven. Achter het huisje geheel rechts, waarvan alleen het dak te zien is, bevindt zich het oudste Joodse kerkhofvan Friesland. Op de voorgrond de zeedijk, met schapen en lammeren, welke dijk van Workum naar Hindeloopen leidt. Hij kwam gereed in 1621; het "Workumer-Nieuwland" kon toen in cultuur gebracht worden. Het duidelijkst zichtbare schip was een schuit voor het vervoer van mest en terpaarde.

WORKUM

..

7. Seburch was destijds een dubbele herberg; in de benedenverdieping konden de vissers en arbeiders voor weinig geld al een flinke borrel, een glas bier of koffie krijgen. Het gebeurde wel eens dat de visvangst buitensporig groot was. Er werd dan plotseling veel geld verdiend, wat dan soms zeer uitbundig in Seburch gevierd werd. Ging men de trap op naar de bovenverdieping, dan kwam men in een ruimere, beter gemeubileerde gelagkamer; daar lagen de consumptieprijzen hoger; de bezoekers waren veelal zeekapitein, eigenaar van een bedrijf, rentenier ofveehouder. Nog omstreeks 1900 hielden zij er donderdagavonds societeit, De douanehuisjes, rechts van Seburch, bestaan niet meer en voor de grote sluiswachterswoning is een klein ere, modern ere, in de plaats gekomen.

I

I· 4'

8. De scheepswerf van Ulbe Zwolsman was in het begin van deze eeuw nog in vol bedrijf. Op de foto ziet men van links naar rechts: de sluis, de grate loods van de werf en het huis met de twee verdiepingen waarin de familie Zwolsman woonde, Erachter is nog net het dak van Seburch te zien, Op de helling en op het water ligt een aantal vissersschepen. Deze scheepswerf heeft reeds vele eeuwen bestaan; het zou een der oudste, zo niet de oudste, nog in bedrijf zijnde scheepswerf van Friesland zijn. De bekwame Zwolsman stand bekend als een zeer deskundige bouwer van schepen, in de structuur waarvan hij naar eigen inzicht verbeteringen wist aan te brengen, Het schip rechts is een pleziervaartuig.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek