Zaanstad - Zeven Zaanse dorpen in oude ansichten

Zaanstad - Zeven Zaanse dorpen in oude ansichten

Auteur
:   J. Emmerig
Gemeente
:   Zaanstad
Provincie
:   Noord-Holland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-2136-1
Pagina's
:   144
Prijs
:   EUR 19.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Zaanstad - Zeven Zaanse dorpen in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Voorwoord

Iemand stelde mij de vraag: 'Er moet toch nog erg ens in Zaandam een station voor goederen zijn geweest?'. Ik moest het antwoord schuldig blijven. Later zag ik een oude kaart met een aftakking van een spoorlijn naar het Hembrugterrein.

Zo gaat het vaak. Een stad, en zeker een gemeente van zes dorpen en een stad, verandert voortdurend. Doordat het geleidelijk gaat, valt het in het leven van alledag niet zo op. Maar als [e meer jaren terugkijkt zie je de verschillen haarscherp.

Het waren mooie stations in de Zaanstreek. En de Gedempte Gracht van 6S jaar geleden, met prachtige plantsoenen ... En de Rozengracht, nu een plein dat fundamenteel verbeterd moet worden, was een smal pad met een paar gaslantarens. En de Hemmes, een echt molenschiereiland met acht molens, nu in discussie voor woningbouw met drijvende woningen. Over vijftig [aar opnieuw vastgelegd op ansichtkaarten?

De ansichtkaarten in dit boek geven een zeer informatief beeld van de geschiedenis van de Zaanstreek. De molens, de houtbouw, de paden en sloten, de parken en de kerken, de industrie, de haven, de schepen en de Zaan.

Op een paar ansichtkaarten staan mensen centraal: ter

hoogte van het gemeentehuis van Assendelft tijdens de jaarlijkse stierenkeuring. De mannen met hoeden de keurmeesters en die met de petten de boeren. Verderop een ansichtkaart met daarop burgemeester Jan de Boer, die op de trap van het gemeentehuis in Assendelft in 1938 de afkondiging van de Grondwetswijziging verricht. Van 1871 tot 1971 ging het burgemeesterschap in dit dorp van vader op zoon.

En dan Krommenie. Het hele dorp op de been, als in de jaren dertig de R.K. Voetbalvereniging G.VO. het nieuwe voetbalterrein aan de Provincialeweg wordt geopend. Voorop de spelers van het eerste elf tal met het 'voetbalkoffertje'. En nu op het Provily Sportpark: Sporting Krommenie.

Deze verzameling ansichtkaarten, goed gedocumenteerd, geeft een kleurrijk beeld van de Zaanstreek. Veel is nog te vinden in de werkelijkheid, maar blijft veranderen. Veel is verdwenen. Dit boek steunt de herinnering.

dr, Ruud Vreeman, burgemeester van Zaanstad

Inleiding

Zaanstad 'Zeven Zaanse Dorpen' . De aloude Zaanstreek met haar vele dorpen uit het verleden is in de 20ste eeuw radicaal veranderd. Kleine gemeenten van drieduizend inwoners werden grote plaatsen van 10- tot 20.000 inwoners. De industrie en het voorzieningenpakket werden talloze malen ingewikkelder dan honderd jaar terug. Samenwerkingsverbanden groeiden; had tot 1950 nog bijna ieder dorp een gasfabriek, nu wordt dit groots op regionaal, provinciaal, [a zelfs nationaal niveau aangepakt. Dat om economische redenen dan ook tot een samenvoeging werd besloten lag, ondanks het felle verzet van velen, voor de hand. Zaanstad in 1974, en later Wormerland, deelde het oude dorpengebied met Oostzaan op in een drietal gemeenten. Het dorpsgevoel van elke deelgemeente bleef echter fier overeind, [a, het werd bij veel gemeenten zelfs sterker dan dit ooit in het verleden was. Wel zijn veel inwoners die nu de voormalige dorpen bevolken van origine geen Zaankanters en lag en hun wortels elders. am de saamhorigheid van Zaankanters die nu in Zaanstad wonen weer eens van een nostalgisch gevoel te voorzien, is de gedachte achter dit boekje. Het rijke Zaanse verleden, met zijn eigen karakter, molens, industrie, buurtjes en folklorisme wordt vanaf de Hembrug tot de Krommeniedijker kerk in woord en beeld gebracht. Dat er bij de veelheid

van stof wel eens een onvolkomenheidje insluipt is bijna niet te voorkomen, mocht u het ontdekken bij voorbaat mijn excuus. 'Effe omkaike' naar de tijd van 'toen' is altijd leuk, veellees- en kijkplezier gewenst!

Jan Emmerig

1 We beginnen met een beeld uit Zaandam van de Hembrug. Een situatie die zich een groot aantal Zaankanters nog kan herinnereno Deze ansicht uit 1935 laat de grootste draaibrug van Europa zien, die de veel kleinere brug uit 1878 op 6 juli 1907 verving. De oude brug, met een doorvaartbreedte die voor de steeds groter wordende zeeschepen te smal was geworden, lag 185 meter oostelijker om daar het Noordzeekanaal te overspannen. De oude brug kreeg echter een nieuwe bestemming in Dordrecht. De nieuwe brug was 275 m lang met een draaiend middengedeelte van 1 29

m, de doorvaarthoogte bedroeg 11 m. Deze brug zorgde voor veel veranderingen in de omgeving.

Zo werd de oude spoorlijn omgelegd en het haltestation Hembrug gebouwd.

Het vrijkomende oude spoorwegtrace werd door de Artillerie- inrichting als uitbreiding van de bedrijventerreinen aangekocht. Ook werd er een nieuwe haven westelijk van de

brug gegraven. Op 27 mei 1 983 reed de laatste trein over de brug en werd de Hemtunnel in gebruik genomen, die al eerder op 27 mei 1983 door koningin Beatrix was geopend.

2 Hier zien we de weg naar de pont over het Noordzeekanaal, de huidige Havenstraat, die vroeger beter bekend was als het Zwarte Pad. Links achter het hek lag de spoorbaan naar de oude Hembrug. Tot 1878 was dit ongeveer het eindpunt van de lijn Uitgeest-Zaandam. Na het graven van het Noordzeekanaal en de bouw van de spoorbrug lag de weg naar Amsterdam open. Op de ansicht van zo'n honderd [aar geleden is nog geen enkele bebouwing van de Havenbuurt te zien. Rechts van deze met bomen omzoomde weg ligt de Oude Haven volgestouwd met boomstammen die op verder transport lagen te wachten. Op de achtergrand is loods 1 2 van William Pond nog te zien die met zijn loodsen op het ei-

land was gevestigd. Hoewel het eiland de laatste tien jaar tot een luxe woonparadijs is geworden, wordt heden ten dage nog over de 'de Balkenhaven' gespraken. De zeeschepen

en balkenvlotten hebben inmiddels plaatsgemaakt voor een luxe jachthaven en van het zonnetje genietende bewoners. Het industriele eiland is verdwenen. De houthandel William

Pond is opgegaan in PondMeyer waarvan in Westzaan en Wormerveer nog een filiaal is terug te vinden.

UITG.. !'t. J. aOON. AMSTEROAM.

3 We zien hier de levendigheid van de Oude Haven. In de tijd van deze opname die uit 1900 stamt werd er nog met volle zeilen gevaren. Dat het stoomtijdperk zich inmiddels had aangediend wordt zichtbaar aan de reeds met schoorsteenpijpen uitgeruste zeeschepen. Waarom de Oude Haven balkenhayen werd genoemd blijkt uit deze ansicht overduidelijk. Dagelijks voeren vele zeeschepen met hun lasten de Oude Haven in om hun ongezaagd hout uit Scandinavie en de Oostzeelanden aan te voeren. Als vlotten werden deze boomstammen dan naar de talrijke zaagmolens vervoerd om

er planken en balken uit te zag en. Met deze industrie verwierf de Zaanstreek een wereldnaam. Van oudsher werd het gedeelte waar de

balken liggen her Kerkerak genoemd, naar de plaats waar eertijds de kerk van Zaenden stond, een in de Middeleeuwen verwoest dorp. Op de achtergrond de houtloodsen van William Pond, in de Zaanstreek

het enige bedrijf dat zich uitsluitend met de houthandel bezighield en geen zagerij bezat. Rond 1910 werden er circa 75.000 balken standaard ingevoerd, watovereenkomt met ruim 350.000 m", Na

de Tweede Wereldoorlog liep deze industrie snel terug en is nu vrijwel uit de Zaanstreek verdwenen. Vele namen herinneren echter nog aan dit tijdperk waarop de Zaanstreek met recht trots kan terugkijken.

Za 16 Edite u r J H chaefer, Amsterdam. deocee.

4 Op het eiland stond een groot aantal zaagmolens. Dit is de laatst overgebleven telg 'De Roode Leeuw'. Deze forse achtkantige molen die omstreeks 1685 gebouwd werd heeft zich zo'n 230 jaar beziggehouden met het zag en van balken. Hij stond op de noordkant van het eiland aan de Voorzaan, op de plek die eertijds de naam Wester Kattegat droeg. De molen die in 1 916 werd gesloopt was de laatste van de negen die op de kaart van Klijn uit 1825 voorkwamen. De laatste eigenaar van de molen was de 'Weduwe Gerrit Gras'. Na

1 91 6 vestigde dit bedrijf zich aan de Oostzijde met

hourwerf''De ]uffer', waar de zagerij zich voortzette, maar nu met gebruik van stoomtractie.

5 We bevinden ons mer op de Hogendijk even voorbij de Lage Horn. Op veel punten was de dijk zeer smal en amper breed genoeg voor een paard en wagen. Op het beeld uit 1905 zien we links het bekende cafe 'Czaar Peter' van Gerrit Post. Voor de geheelonthouders er pal naast een melksalon met speeltuin aan de achterzijde. Een zondags uitje waar ook veel Amsterdammers gebruik van maakten was een tochtje met de salonboot, de speeltuin met melk voor de kinderen en pa kon bij Post een neutje halen. lets verderop zien we de oude smederij van Kaayk, een hoog houten pand, met een lage benedeningang. Het hoge koopmanshuis was van G. v.d. Stadt, die medefirmant van het gruttersbedrijf Ten Kate en Zn.

uit Koog aan de Zaan was. Hiernaast de niet meer bestaande Koesteeg die toegang gaf tot het Krimp en dan volgden nog enige winkels in manufacturen, comestibles en scheepsbenodigdheden. Bij de laatste winkel ging men linksaf de

Czaar Peterstraat in. Rechts achter het hek woonde Prins de long, de cargadoor. Het vooruitstekende gebouw is een tabaks- chocolade- en kruidenierswinkel; daarachter kon men, via de steeg voor de winkel, de scheepshelling van

Brouwer bereiken. Deze werf was een van de laatst overgeblevene van de vele werven die eertijds in deze omgeving te vinden waren. Van dit alles is nu vrijwel niets meer terug te vinden.

6 Deze prentbriefkaart, verzonden op 25 april 1904-, gunt ons een blik op de Hogedijk. Rechts de havenkom van de Voorzaan. Voor de hygiene werd oak al gezorgd, gezien de van fikse reclarne voorziene urinoirs, in die tijd nag een normaal straatbeeld. Het eerste huis links, dat nag ten dele zichtbaar is, was het huis van dansmeester Mazes Content, die de danslessen in polka's, quadrilles en menuetten zelf op de viool begeleidde. Later vestigden de dames Groot zich hier met een bloemenwinkel. Hiernaast het 'Wapen van Friesland'; dit in 1838 gebouwde pand werd door een van de firmanten van C. Keg bewoond. Op deze kaart nog een winkel in koloniale waren en gedistilleerd. Na de brand in 1908 is dit

gebouw, nu echter in steen, herbouwd en ook nu nog een druk bezochte lokaliteit. Hiernaast de modezaak van Groot en het cafe' Carn briti us', waarvan Vriend de waard was; later werd dit Korfs woningin-

richting. Op de plaats van de havenkom staat nu het beeld van tsaar Peter en bevindt zich het Damplein. Rechts de sigarenwinkel van Abbestee, die later door Wim Koch werd gedreven. De hiernaast lig-

gende panden waren onder andere de Verkadewinkel en slagerij Dillen. Ter verbreding van het Damplein werden de eerste twee panden gesloopt.

?bot. los. Nuss, Amste'dam~~ .??.

- -Q.<- ?

C-- ~~.-._- __

7 In 1908 bezochten koningin Wilhelmina en prins Hendrik Zaandam. Tijdens hun bezoek passeerde de stoet het caferestaurant 'Prins Hendrik' , wat prins Hendrik de vraag ontlokte: 'Ben ik dar?' Dit cafe aan de Prins Hendrikkade was een in weide omgeving zeer bekende feestlocatie die door de eigenaar G. Post naar een eigen ontwerp was gebouwd. Een voor die tijd grote speeltuin en een muziektent in een tuinachtige omgeving stonden borg voor veel vertier en reuring. Net als de melksalon aan de Hoge dijk was dit cafe-restaurant een echte pleisterplaats voor dagjesrnensen. Na de overname door de gebroeders Jacob en Jan IJdenberg werd het gebouw omgedoopt tot 'Thalia', Na nog geruime tijd als zoda-

nig dienst te hebben gedaan, werd de zaak na opheffing van de geregelde Alkmaar-packetdienst verkocht aan de levensverzekeringsmaatschappij 'De Nederlanden'. Later vestig-

de makelaar P.D. Post en vervolgens de handelaar

R. Boekelaar zich hier. Dat het eiland op zeer korte afstand van het domein van houthandel Pond was blijkt weI uit het feit dat links

achterThalia nog net een van de houtloodsen zichtbaar is,

Prine Hendyik. ZA.A.NDAM,

8 'Het Meer van Geneve' , de naam van dit idyllische plekje, was in feite een spotnaam uit de volksmond. 'De Braak' zoals de plas beter bekend stond was het gevolg van een vroegere doorbraak van de Zuiddijk. Dit voorval heeft plaatsgehad nabij de sluizen ter hoogte van het huidige Verzetsplantsoen. Na zo'n dijkdoorbraak ontstonden er plassen, ook wel wielen genaamd, die men op talloze plaatsen langs de oude Zuiderzeedijk ook vinden kan. Dit meertje tussen het Boomgaardspad en de Prinsenstraat was ondanks de schilderachtige bebouwing veelal een vies stinkend

stukje water, dat mede uit belang van de hygiene werd gedempt. Later is op deze plaats een fraai plantsoen aangelegd. Dat Zaankanters hun omgeving internationale namen gaven

blijkt weI uit de namen van het hier in de onmiddellijke nabijheid liggende Skagerrak, het Kattegat en het 'Meer van Geneve'.

ZA.13. Nacbdrock verboten.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek