Zaltbommel in oude ansichten

Zaltbommel in oude ansichten

Auteur
:   S.H.A.M. Zoetmulder
Gemeente
:   Zaltbommel
Provincie
:   Gelderland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-2257-3
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek 'Zaltbommel in oude ansichten'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

TER HERINNERING

Met een feestweek, die koninklijk bezoek, uitreiking van het ereburgerschap aan de musici dr. Peter van Anrooy en Frans van Amelsvoort, diverse sportevenementen, een kinderoperette en een vier avon den volle zalen trekkende revue, een kermis en illuminatie binnen en buiten de wallen van het oude vestingstadje bracht ... z6 heeft Zaltbommel in de nazomer van 1950 het feit herdacht dat het elfhonderd jaren geleden voor het eerst als de mansus Bomela in een Stichtse oorkonde werd vernoemd. De pers heeft daar toen uitvoerig aandacht aan besteed maar het opvallendste was toch wel het feit dat vele vroegere burgers - die er hetzii enige generaties, hetzij maar enkele jaren gewoond had den - met zoveel plezier er weer een paar dagen terugkeerden.

Dat deed de charme van het oude Bommel, waaraan 66k de tijdelijke bezoeker blijkbaar een goede herinnering bewaart omdat het bij alle uitbreiding en vernieuwing gelukkig nog zoveel eigens behouden heeft. De centrale ligging heeft vanouds voor aanvulling van de burgerij uit andere landsdelen gezorgd. De rustige sfeer, die intussen niet het karakter van een bewoond openluchtmuseum laat proeven, heeft vooral in de achttiende en negentiende eeuw menig vreemdeling do en besluiten er zijn dagen-van-rust te komen doorbrengen. Dat schiep een bovenlaag waaraan stijlvolle gevels thans nog herinneren, al vestigde zich hier juist met graagte die categorie, die in het bedrijvige landstadje niet genoodzaakt was er een staat te voeren

welke zij elders krachtens haar positie zou hebben moeten handhaven. De boekjes van het Nederlands Patriciaat spreken daarover duidelijke taal.

Belangrijke autochtonen heeft Bommel de eeuwen door op verschillend gebied opgeleverd. Ieder kent zijn beruchte maar tevens artistieke maarschalk Maarten van Rossum aan wie nog het gelijknamige museum herinnert, al heeft hij nimmer in het mooie renaissancehuis op de Nonnenstraat geresideerd; dit in tegenstelling tot zijn broer Jan van wiens wij ds paleis aan het Kerkplein achter de dikke tuinmuur slechts een zeer be scheid en deel bewaard is gebleven. Bommel heeft ook de eerste rector van de Heidelberger universiteit, Marcellis van Ingen, opgeleverd naast de kanselier van Gelderland Egbertus Leoninus, een bisschop van IJsland, Cumhaer, en een van Den Bosch, Gijsbert Masius. De beste etser van Rubens en Anthonie van Dijck, Lucas Vorsterman, was Bommelaar evenals Hendrick Hoet die stadsplattegronden voor de atlas van Johan Blaeu getekend heeft en in de Gouden Eeuw was Bommel de bakermat van schilders als de Van Ravensteyns. Uit de negentiende eeuw kent de literatuurhistoricus nog de romancier Willem Gerard van Nouhuys en de musicus weet dat in Bommel de wieg van Peter van Anrooy stond. Op 28 oktober 1863 zal er de Franse impressionist Edouard Manet komen trouwen met Suzanna Leenhoff in welk jaar haar broer voorkomt op "Le dejeuner sur l'herbe". Zij waren kinderen van de uit Delft

afkomstige Bommelse stadsbeiaardier en organist van de Grote Kerk Carolus Ant. Leenhoff te wiens huize Franz Liszt de dochter bij een toevallig bezoek ontdekt; een andere Bommelaar, de medicus dr. Ant. van Anrooy heeft de idylle beschreven in zijn "Impromptu". In diezelfde St.-Maartenskerk is de vermaarde Leidse kerkhistoricus prof. dr. J .G.R. Acqoy hervormd predikant geweest.

Buiten Bommels verdiensten voor kunsten en wetenschappen spreekt intussen minstens zo sterk de krijgskunst tot de verbeelding van hem die ook hier het "geweld van wallen, dubbele gracht" nog heden ten dage aanschouwt. Door haar ligging aan de Waal met een grafelijk tolhuis kwam de stad tot bloei en exporteerde haar laken tot diep in Duitsland. Het stadje zag zich versterkt tot vesting die door haar verovering op de Bourgondiers door Dirk van Haaften een vroeg equivalent van het turfs chip van Breda, nog door Staring bezongen, op de stroom der krijgspcezie zou zetten. Zoals ook Bilderdijk de stad zou vereeuwigen in zijn "De twee broeders voor Bommel". Nooit is het door de Spanjaarden bezet geweest want in de lente van de Hervorming koos het eigener beweging in 1572 als eerste stad in Gelderland de zijde van Willem van Oranje, die zich lange tijd stadhouder van Holland, Buren en ... Bommel zou noemen. Diens zoon Maurits heeft ervoor gezorgd dat de vesting een maanden durend beleg in 1599 doorstond, maar in het rampjaar 1672 waren de door hem aangelegde

verdedigingswerken dermate slecht onderhouden dat zij zich aan Turenne moest overgeven. Opnieuw trokken Franse troepen, ditmaal daags na kerstmis 1794, de stad binnen die daarop een bombardement van de geallieerde artillerie te doorstaan kreeg. De Patriotten plantten de vrijheidsboom maar als in 1813 de nieuwe vrijheid verkregen is telt het uitgemergelde Zaltbommel nog 2900 inwoners.

Veerkrachtig heeft het zich hersteld, al was de opheffing van het dragondersgarnizoen in de jaren veertig van de vorige eeuw een zware slag. De stichting van een gemeentelijke Hogere Burgerschool, de eerste in den lande met coeducatie, in 1867, de aansluiting aan de spoorweg enkele jaren later en de gelijktijdige vestiging van een scheepswerf die later ook zeeschepen gaat bouwen en hekwielers op de Amazone ... het zijn even zo ve1e factoren voor nieuwe bloei in het marktstadje. Waar intussen Karl Marx ten huize van zijn familielid Philips, voorvader van de gelijknamige Eindhovense grootindustrielen dr. ir. Gerard en dr. Anton, aan Das Kapital zit te schrijven, terwijl de werken van de uitgeverij Joh. Noman & Zoon hun weg over vrijwel de gehele beschaafde were1d vinden.

Van Bommels recente verleden wil dit boekje iets laten herleven in oude afbeeldingen uit particuliere verzamelingen. Aan het goede geheugen van de toen honderdjarige heer A.D. van Overeem is de samensteller veel dank verschuldigd.

1. "Wij zijn in Zaltbomme1; een zeer bezienswaardig stadje. Het secretariaat der V.V.V. geeft gaarne aIle gewenschte inlichtingen". Dit liet de V.V.V. (opgericht in 1928) achterop deze kaart drukken, een foto uit de tijd dat de twee panden op de Markt, hoek Gasthuisstraat, nog niet van nieuwe geveis waren voorzien. Rechts op de voorgrond zien we het rode dak van de bevIagde muziektent met haar witte stijlen en blauwe onderbouw: een vrolijke noot op de zomerse Markt waar het gemeentebestuur bij een avondconcert zitbanken liet zetten. Ais het ritme er toe noodde, spoedden de jongelui zich dan weI in de schaars verlichte Tolstraat achter de pomp ten dans.

2. Naast het stadhuis - waarvan het bordes van 1724 ouder is dan de gevel - stond al op het einde van de achttiende eeuw het "Stadskoffijhuys" met fraai gesneden levensboom in het bovenlicht. Toen de pachter Peters het had verlaten, werd het tijdens de mobilisatie van 1914 gebruikt voor kazernering van een sectie infanterie die de be waking leverde voor de pontonbrug. In het begin van de jaren twintig liet het gemeentebestuur het uitgewoonde pand door stadsarchitect Kaasjager stijlvol verbouwen ter huisvesting van de Oudheidkamer welke na de opheffing van het kantongerecht de beschikking kreeg over het "Huis Maarten van Rossum". Naast het koffiehuis woonde Matth. van der Vegte wiens drogisterij ten dele schuil gaat achter de bomen voor "Het Verguld Varken", de eeuwenoude naam van dit cafe aan de dinsdagse varkensmarkt.

3. Zo zag er van 1828 tot 1902 de lakenhandel van C.H. van Gameren op de Markt achter de lantaren uit, door J.B.J. Zoetmulder verbouwd tot de staat waarin de firma Baselaar het pand in 1945 overnam. Links lag de bakkerij van Frans de Bruijn, later J. Heesbeen en C. Strik, tot er een bloemenzaak in kwam. Rechts van Van Gameren had de weduwe Zonneveld haar kruidenierswinkel, tot woonhuis verbouwd door H. de Roock en na hem bewoond door de ambachtsschooldirecteur H. Kleinhout. Zakenpand werd het weer voor de dameshoedenzaak van Alkema. Die had tot buurbedrijf het wijnpakhuis van A.G.A. van Anrooy, geflankeerd door de snoepwinkel van Babonnick met op de hoek de stadsomroeper Van den Benden, die een hoeden- en pettenzaak en in het pothuis een scheersalon dreef.

Ma,k!.

4. "De Waag" op de hoek van Markt en Oliestraat is van 1798, heeft tot na de eerste wereldoorlog dienst gedaan en gaf boven de "Latijnsche School" onderdak. Ret naastgelegen huis heeft beneden nog het kantoor van Van Gend & Loos gehad maar op de eerste verdieping het bankierskantoor van Fred. Philips, die in het royale pand met de vergulde eenhoorn de uit 1815 daterende tabakshandel onder de firma Peletier & Philips dreef; de kerverij lag achter "De Waag" aan de Oliestraat. Ret woonhuis aan de linkerkant kreeg later een bepleisterde onderpui zoals deze opname van 1910 toont. Op de andere hoek stond de kruidenierszaak van L.R.C. de Freytag met een grote rec1ame voor de sigaren van Eugene Gou1my & Baar uit Den Bosch. Ret lage bijbouwtje is later verhoogd tot de eerste etage.

S. Ret stadhuis he eft de eeuwen door, wat smaller en geflankeerd door het gevang, op de hoek van de Tolstraat gestaan. Op de andere hoek aan de Gamersestraat woonden zestig jaar geleden de dames Blomhert met als buurman, in het huis met de lege gevelnis, David Versteeg tot de organist-beiaardier R. Parren, dirigent van "Euterpe", het betrok. In het brede huis daarnaast heeft als kind de musicus Peter van Anrooy gewoond. Ret op de foto wit omrande raam rechts was toen een deur naar de apotheek van zijn vader. Toen de steenfabrikant Van der Elst er woonde had hij hierachter zijn kantoor. In Bommel was hij de eerste die een auto met chauffeur had (Chris van Erp) die de Adler bestuurde als de eigenaar niet zelf reed.

, I: 1:,. i'

I it c . .1. A. ". j;],oKl' f~L.

6. De Gamersestraat aan het einde van de vorige eeuw met geheellinks een stuk van het postkantoor dat belend werd door de huis-, rijtuig- en decoratieschilder Stehmann. Verderop huisde A. Kreling, "confiseur et cuisinier", wiens zaak v66r 1912 door A. van Aalst zou worden overgenomen. Naast hem woonde de aannemer van waterwerken, Teunis van Haaften, wiens ene zoon Bommels eerste tandarts zou worden en de andere, Jas, de origineelste grappenmaker van de stad. Het huis geheel rechts, eigendom van de daamaast wonende David Weenink sr., had toen nog een zijgevelraam. Voor hij zijn eigen huis aan de Waalkade zou bouwen woonde hier de scheepsbouwer Steef Meijer.

Uir.rave v .. u H. J. .?. au de Garde &. Co. Zalr-Hommcl,

~larkt.

7. Onmerkbaar gaat de Markt in de zeer brede Gamersestraat over. In het hoge herenhuis, gehee1 links op deze foto van rond 1900, woonde lange tijd de directeur van H.J. van de Garde & Co.'s drukkerij, E1emans, na hem de kleermaker Th. L. Burgemeester. Het lagere huis daamaast kreeg in 1906 de opvallendste verbouwing in deze woonhuizenrij, toen de architect Gulden het transformeerde in de zeer hoog opgetrokken boekhande1 met bovenwoning van de familie H. Lenshoek-de Vries. In het derde witgepleisterde woonhuis had H. Huijskes een stoffenagentuur; 's zomers was hij directeur (over een bestand van twee koppen seizoenpersoneel) van het gemeentelijk zwembad.

8. In de Gamersestraat zien we vooraan nog een strookje van de "Compleete Meubileering" van A.D. van Overeem v66r de naastgelegen schoenhandel Bakker in die richting zijn etalages had uitgebreid. Het winkeltje met de sterren-reclarne was hier het eerste filiaal van een niet-Bornmels levensmiddelenbedrijf. De schilderachtige negentiendeeeuwse winkelpui was oorspronkelijk van bakker Lamers, de eerste Bommelaar die al v66r 1914 met zijn gezin naar Canada emigreerde. Buurman Areke de Jong verkocht onder de gevelsteen met het offer van Abraham, Raleigh-rijwielen.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2018 Uitgeverij Europese Bibliotheek