's-Heerenhoek in oude ansichten deel 2

's-Heerenhoek in oude ansichten deel 2

Auteur
:   P.S.G. Raas
Gemeente
:   Borsele
Provincie
:   Zeeland
Land
:   Nederland
ISBN13
:   978-90-288-5748-3
Pagina's
:   80
Prijs
:   EUR 16.95 Incl BTW *

Levertijd: 2 - 3 weken (onder voorbehoud). Het getoonde omslag kan afwijken.

   


Fragmenten uit het boek ''s-Heerenhoek in oude ansichten deel 2'

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

INLEIDING

Dit tweede deel van ,,'s-Heerenhoek in oude ansiehten" bestrijkt globaal genomen de periode 1890-1950. Het boekje biedt een wandeling door het dorp in die tijd, waarbij versehillende aspeeten aan bod komen. De nadruk ligt uiteraard op de bebouwing, maar ook de mensen uit die tijd krijgen ruimschoots de aandacht. Bij het zien van oude foto's bestaat vaak de neiging het verleden te idealiseren en rooskleuriger te zien dan het in werkelijkheid was. Natuurlijk was het een minder gecompliceerde tijd en ging men gemoedelijker met elkaar om dan nu. Daartegenover staat dat het, zeker in de jaren na 1930, in economisch opzicht een sleehte tijd was. Maar ook in de tijd daarvoor leefden de meeste mensen in armoede, in 's-Heerenhoek nog meer dan elders. Het inkomen was laag, het kindertal hoog, de gezondheid slecht. Ais voorbeeld van dat laatste kan gewezen worden op de extreem hoge zuigelingensterfte. In de jaren 1914-1918 bedroeg die 23,4%, een cijfer dat zelfs bij het provinciaal bestuur ongerustheid veroorzaakte.

Het leven in 's-Heerenhoek werd, zoals elders op het platteland, sterk bemvloed door de conjunctuur in de landbouw. Na de grote crisis, die van 1878 tot 1895 de landbouw nagenoeg rumcerde, kwam een opbloei, die in de jaren 1910 tot 1929, met een kleine inzinking in de jaren 1922 en 1923, voor de boeren een gouden tijd betekende. De plaatselijke handel en nijverheid konden hiervan meeprofiteren. De wereldcrisis die in 1929 begon, betekende voor de meeste inwoners echter een periode van zeer grote armoede. Hoewel de Tweede Wereldoorlog zeker niet aan het dorp voorbijging, bleef het aantal slachtoffers gelukkig gering, terwijl ook de materiele schade beperkt bleef. Sociaal gezien lieten die jaren echterdiepe sporen na. Na de oorlog werd een begin gemaakt met het uitbreiden van het dorp en de vervanging van talloze oude en te kleine woningen en andere gebouwen. Dan zijn we echter al in de jaren vijftig

beland. De "grote" uitbreiding van het dorp, aileen in aantaJ woningen (niet in bevolking!), begon pas na 1960.

Slechts enkele aspecten van de 's-Heerenhoekse samenleving in de betreffende periode kunnen hier wat nader worden belicht. Gekozen is daarbij in de eerste plaats voor de uitzonderlijke ontwikkeling van de getalsverhouding tussen katholieken en protestanten. Daarnaast wordt aandacht besteed aan de relatief grote bedrijvigheid die er altijd op het dorp is geweest. De ontwikkeling van het inwonertal van 's-Heerenhoek geeft al van voor 1800 een voortdurend opgaande lijn te zien. Bij de allereerste volkstelling in 1796 had de gemeente nog maar 416 inwoners, in 1839729, in 1859860 en op 31 december 1878 precies 1000. Bij de volkstelling op 31 december 1909 waren er 1112 inwoners, in 1930 1281 en in 1945 tenslotte 1521.

Een bijzonder aspect van 's-Heerenhoek is dat het tot voor enkele tientallen jaren vrijwel volledig rooms-katholiek was. Dat is niet altijd zo geweest, maar geleidelijk , in een twee eeuwen durend proces, ontstaan. In het midden van de achttiende eeuw onderscheidde 's-Heerenhoek zich op het gebied van religie niet van andere dorpen in de omgeving. Een overgrote meerderheid behoorde tot de gereformeerde kerk, een kleine minderheid was rooms-katholiek. Hier was het aandeel katholieken tot rond 1750 beperkt tot circa 13%. Vanaf ongeveer 1760 kwam daar verandering in. voornamelijk doordat veel boerderijen in het dorp en omgeving in katholieke handen kwamen. Zoals in die tijd vanzelfsprekend was, namen deze boeren bij voorkeur katholiek personeel in dienst, waardoor het aandeel in de totale bevolking gestadig opliep. Deze ontwikkeling werd zeer versterkt na het gereedkomen van de eerste rooms-katholieke kerk in 1797 (afbeelding 1), waardoor vele katholieken uit de omringende plaatsen zich in 's-Heerenhoek vestigden. Het aandeel der katholieken liep zodoende op van 50% in 1820,

via 77% in 1880 en 89% in 1930, tot 96% in 1947.

Het absolute aantal hervormden dat van 1800 tot 1830 met een aantal van ongeveer 300 vrijwel constant was, daalde na die tijd geleidelijk. Omdat tot de Hervormde Gemeente ook Nieuwdorp hoorde en daar steeds meer hervormden kwamen te wonen, werd het zwaartepunt van de hervormde kerkelijke gemeente steeds meer naar dat laatste dorp verplaatst. Het gevolg was dat in 1918 een nieuwe hervormde kerk in Nieuwdorp werd gebouwd en dat in 1928 de predikant van 's-Heerenhoek naar Nieuwdorp verhuisde. Daarmee werd 's-Heerenhoek als het ware prijsgegeven. In 1955 waren nog maar 41 hervormden in 's-Heerenhoek overgebleven. Het in 1672 gebouwde kerkgebouw (afbeelding 6) was overbodig geworden. Op 7 april 1972 yond de allerlaatste kerkdienst plaats. Na een tijd van diep verval werd het kerkje in 1985 afgebroken en in het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem weer opgebouwd.

Het grondgebied van zowel de Hervormde Gemeente als van de Rooms- Katholieke parochie was vee I groter dan de burgerlijke gemeente. Daardoor kwamen veel mensen uit de omliggende gemeenten vaak naar 's-Heerenhoek, wat voor de middenstand meer klandizie betekende. Hier waren dan ook meer herbergen, winkels en handwerkslieden dan op grond van het inwonertal verwacht zou kunnen worden. Het gemeentebestuur deed in 1909 de volgende opgave van de .uniddenstand": 4 timmerlieden tevens metselaars, l loodgieter tevens zinkwerker en schilder, 1 rletdekker , 2 klornpenmakers, 1 rnandemaker tevens slager, 5 kleermakers waarvan 2 tevens barbier en 2 tevens hcrbcrgier, 5 schoenmakers, 2 zadelmakers waarvan I tevens herbergier, 3 smeden waarvan 1 tevens wagenmaker, 2 wagenmakers waarvan 1 tevens smid, 1 horlogemaker, 1 molenaar, 3 broodbakkers, aile drie tevens winkelier in kruidenierswaren; 2 slagers waarvan 1 tevens mandemaker, 4 koop-

lieden in manufacturen tevens kruidenierswaren, 1 koopman in gevogelte, 2 stalhouders tevens herbergiers, 4 logementhouders, 2 bier- en koffiehuishouders, 9 tappers waaronder de 4logementhouders, 5 rijwielhandelaars, 3 schilders,

Dat veel volk ook veel vertier betekent, spreekt bijna vanzelf. Vertier was er altijd volop in 's-Heerenhoek; aan het aantal herbergen en tapperijen is dat ook wei te zien. Het waren vaak de uitbaters van die gelegenheden die voor feesten en evenementen zorgden. Zo organiseerden zij in 1902 op de maandag van de kermis (23 juni) verschillende volksspelen "als wedstrijd per fiets, varkens vangen, enz.". Onderling brachten zij daarvoor f 40,- bij elkaar en verzochten het gemeentebestuur "een kleine subsidie uit de gemeentekas om zoodoende een sommetje bij elkander te krijgen opdat ieder arm mensch er van kan profiteeren". Men kreeg f 20,-.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog was het een moeilijke tijd voor de herbergiers, omdat kermissen en andere openbare feesten verboden waren. In 1916 grepen zij de gelegenheid van het 25-jarig jubileum van burgemeester Timans aan om "muziek te mogen geven voor den dans", omdat "er in geen twee jaar kermis is geweest en wij toch ook verplicht zijn onze lasten op te brengen". Ze zijn de moeilijke jaren echter goed doorgekomen. 's-Heerenhoek is nog steeds in de wijde omgeving het dorp waar de meeste cafes staan en waar velen met genoegen vertoeven.

Ik hoop dat u, als lezer die belang stell in 's-Heerenhoek en zijn bewoners, evenveel genoegen zult beleven aan het bekijken en lezen van dit boekje.

Lienzer Klauze, 28 juli 1993

Paul Raas

I. Na de staatsomwenteling van 1795 werd in 's-Heerenhoek de eerste na-reformatorische rooms-katholieke kerk van Zeeland gebouwd, die op 14 september 1797 werd ingewijd. Aan de achterzijde van de kerk werd de pastorie gebouwd. In 1828 moest de kerk al worden uitgebreid. Deze afbeelding, getekend door L.J. Dhaenens, geeft de toestand na de uitbreiding weer. Boven de ingang, onder het borstbeeld van een wenende heilige Petrus, stond het volgende vers: Alwie geen baete doet, I Zegt Christus, zal vergaan. 10' Zondaar leert oak hier / 't Gem Petrus heeft gedaan. In 1874 werd de vee! grotere huidige kerk gebouwd en de oude afgebroken. De pastorie werd toen verbouwd en is pas in 1960 door een nieuwe vervangen.

'5 J{eerenhoeR

:'Ii"

R. 1. KerR

2. Door een voortgaande groei van het aantal katholieken werd de in 1828 vergrote kerk al weer snel te klein. Deken Tomas, die hier in 1841 als pastoor kwam, bracht in 1861 voor het eerst in het kerkbestuur plannen voor het bouwen van een nieuwe kerk ter sprake. Het kostte hem veel moeite deze plannen aanvaard te krijgen. Yoor het tot realisering kwarn, overleed hij op 12 december 1871. Pas onder zijn opvolger, pastoor F.H.M. Wenncn, werd de nieuwe kerk gebouwd. De inwijding yond plaats op 20 augustus 1874. De kerk is ontworpen door de architect Th. Asseler uit Amsterdam en gebouwd door de aannemer H.R. Hendriks uit Oss. De bouwkosten, inclusief het maken van de kerkbanken, waren in totaal ruim f 106.000,-, de kosten van de altaren en versieringen daarin niet meegerekend.

3. Op de rand van deze foto staat geschreven ,,1871-1896". De foto is hoogstwaarschijnlijk gemaakt bij gelegenheid van het 25-jarig jubileum van F.H.M. Wennen als pastoor van 's-Heerenhoek. Franciscus Hermanus Maria Wennen werd in 1825 te Amsterdam geboren en kwam op 31 december 1871 hier als pastoor. In 1900 vertrok hij naar Haarlem. Pastoor Wennen voerde de plannen van deken Tomas voor het bouwen van een nieuwe kerk uit. De preekstoel op deze foto is nog afkomstig uit de oude kerk. Muren, pilaren en gewelven waren in 1890 helemaal opnieuw gesehilderd. Kort na 1900 is het kerkinterieur ruim van wandschilderingen voorzien. Die zijn nadien verschillende keren gewijzigd en bij de restauratie in 1970weer overgeschilderd.

4. 's-Heerenhoek heeft een grote reputatie op het gebied van wielrennen. Al heel vroeg werden hier wedstrijden in het "vlugrijden op het rijwiel" gehouden. Dit is een foto van waarschijnlijk de allereerste wedstrijd, die in 1892 werd verreden. Het parcours liep van de Drieklauwenweg over de Borsselsedijk tot aan de Cingeldijk , de huidige Burgerneester Timansweg. De organisator van de wedstrijd was de heer Wijtenburg, rijwielhandelaar uit Middelburg, die vooraan op de weg zit. Helemaal rechts staat de horlogemaker Kees Simonse gereed met de medailles. Daarnaast staat de zadelmaker Jan Paree. De man die precies voor de meest rechtse boom staat is Charles Petrus Serrarens, commissionair en wethouder. Rechts naast de heer Wijtenburg staat Daniel van den Dries met zijn fiets gereed.

5. Dit tafereel is op het eind van de negentiende eeuw vastgelegd door de plaatselijke fotograaf Marien Grimminck. Wanneer de afgebeelde "Chinezen" zijn opgetreden weten we niet, maar mogelijk is dat geweest bij gelegenheid van de troonsbestijging door koningin Wilhelmina in 1898. Hoewel daarover in het algemeen niet zoveel bekend meer is, werden ook vroeger grote feesten georganiseerd. Vooral bij officielc feestdagen werd veel werk gemaakt van het oprichten van poorten en het organiseren van optochten. De organisatoren kregen daarbij over het algemeen ook financiele steun van het gemeentebestuur.

6. De hervormde kerk van 's-Heerenhoek is gebouwd in 1672. Tot deze kerkelijke gemeente behoorde ook Nieuwdorp. Daar werd in 1918 ook een kerk gebouwd. Door voortdurende daling van het aantal hervormden in 's-Heerenhoek werd het kerkje overbodig; in 1972 werd de allerlaatste kerkdienst gehouden. Na een tijdlang als opslagplaats te zijn gebruikt, werd het monument in 1985 afgebroken en overgebracht naar het Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem. Daar is het in oude glorie herbouwd. Rechts naast de kerk zien we het dak van de erachter staande openbare school. Voor de kerk staat dominee Meindert ten Broek. Hij werd in 1874 geboren te Harderwijk en kwam in 1901 hier zijn eerste gemeente bedienen. In 1907 vertrok hij naar Groningen. In 1942 is hij overleden.

7. Het interieur van de hervormde kerk zoals we dat hier zien, is aangebracht bij de restauratie van het kerkgebouw in 1917. De foto is na het gereedkomen van het werk gemaakt. De verlichting van de kerk bestond uit een kaarsenkroon (die nu in de kerk van Nieuwdorp hangt) en zes olielampen. Deze lampen waren in 1913 voor in totaal f 45,85 aangekocht. Ze werden in 1931 door elektrische lampen vervangen. Omdat tot 1915 achter de kerk de open bare school stand en de consistorie naast de pastorie, is nog geen deur naast de preekstoel aanwezig. In 1929 is een nieuwe consistorie achter de kerk gebouwd en een verbindingsdeur gemaakt.

8. Hier staat Walterus Johannis (Wouter) van Hertum met zijn gezin en farnilie afgebeeJd. De foto moet dateren van ongeveer 1905. Wouter van Hertum was smid. Hij werd te 's-Heerenhoek geboren in 1830 en trouwde met Carolina Maria de Witte uit IJzendijke, die hier tweede van links met een kleinkind op schoot zit. De man links achteraan is schoonzoon Albertus Roelofs. geboren in 1868 te Hurwenen in Gelderland, die onderwijzer aan de rooms-katholieke jongensschool was. Hij trouwde in 1901 met Amalia Carolina van Hertum. In 1908 verhuisden zij naar Sint Jansteen. De smederij van Wouter van Hertum , die in 1907 overleed , bestaat nog steeds. Het tegenwoordige adres is Prins Hendrikstraat 3. Nu oefent Wies Hazen daar het oude ambacht uit.

<<  |  <  |  1  |  2  |  3  |  4  |  5  |  6  |  7  |  8  |  >  |  >>

Sitemap | Links | Colofon | Privacy | Disclaimer | Leveringsvoorwaarden | © 2009 - 2017 Uitgeverij Europese Bibliotheek